Jasanezina jasanez: Euskal moda sustraitik
Rocío Sánchezen artikulua, K aldizkariaren 1. zenbakian argitaratua
Irudiak: Vicente Paredes
Gaur egun, modaren industria jasanezina dena jasangarri bihurtzeko erronka handiaren aurrean dago: planetan duen eragin negatiboa murriztuko duten formulak aztertzea, gero eta prozesu, teknologia eta material berritzaileagoak eta jasangarriagoak txertatuz, ingurumenarekin bat datozen eta produktuen bizi-zikloa luzatzeko gai izango diren hornidura-kateak sortzeko helburuarekin, diseinutik, ekoizpenetik eta kontsumotik, fabrikaziotik, hondakinen kudeaketatik eta bigarren mailako lehengaietatik.
Azken hamarkadetan, jantzien ekoizpenaren eta kontsu - moaren hazkunde azkarrak ingurumen-kostu handia izan du ehun-hondakinetan. Oro har, 80 mila milioi jantzi berri kontsumitzen ditugu urtero.
Modaren munduko industriak eragin handia du ingurumenean: Munduko ehungintza-ekoizpenaren %60 produktu petrokimikoetatik eratorritako zuntz sintetikoeta - tik dator, eta berotegi efektuko gas kutsagarriak askatzen dituzten erregai fosilez elikatzen da batez ere, lehengaiak erauztetik hasi eta jantziak ekoiztu, banatu, erabili eta eza - batzeraino.
Moda-kontsumitzaileek, gero eta gehiago jabetzen baitira arazo horretaz, kalitate handiko ehun-produktu iraunkorrak eskatzen dituzte, lehengai berriztagarrietatik da - tozenak, ingurumena errespetatuz diseinatuak eta ekoitziak.
Bestalde, Europako Itun Berdeak bete-betean hartzen du konpromisoa ehungintzaren sektoreko ekonomia zirkularrarekin, epe luzerako helburuak dituzten lege-propo - samenen bidez, hondakinen isurketa murrizteko eta honda - kinen birziklapena eta berrerabilera areagotzeko.
Modaren industria jasanezina jasangarri bihurtzeko erronka handiaren aurrean dago gaur egun. Biodibertsitatea gero eta gehiago galtzen ari dela eta baliabide naturalak agortzen ari direla ikusita, planetan duten eragin negatiboa murrizteko formulak aztertzen ditu, gero eta prozesu, teknologia eta material berritzaileagoak eta iraunkorragoak txertatuz, ingurumenarekin bat datozen eta produktuen bizi-zikloa luzatzeko gai diren hornidura-kateak sortzeko helburuarekin, diseinutik, ekoizpenetik eta kontsumotik, fabrikaziotik, hondakinen kudeaketatik eta bigarren mailako lehengaietatik.
Ildo horretan, elikagaien industriako azpiproduktuak optimizatzea konponbide eraginkorra da modaren industriari lotutako lehengaien biodibertsitatea zaintzeko eta zabaltzeko, eta, aldi berean, ekonomia jasangarri berri bat garatzeko.
Iraunkortasunaren gai nagusiari dagokionez, bi sektoreak tradizioz bananduta egon arren, modak eta elikadurak arazo komunen adibide asko dituzte: Giza kontsumorako elikagai guztien herena, gutxi gorabehera, alferrik galtzen da. Aldi berean, modak kontsumo aurreko hondakin ugari sortzen ditu, inoiz saltzen ez den gehiegizko inbentarioaren ondorioz (60.000 milioi m2 inguru).
Euskal moda-enpresak ez dira joera horretatik kanpo geratzen, eta aspalditik ari dira gastronomiaren mundua modako berrikuntzarekin lotzen duten proiektuak garatzen, betiere konponbideak batera bilatzeko hiru premia espezifiko kontuan hartuta. Alde batetik, behar teknologikoa: elikagaien industriatik datozen hondakinen lehengaia ezagututa, prozesu berriak definitu behar dira, lehengaia manipulatzetik biomolekulak ateratzeraino. Sortzen diren ehunek lehiakorrak izan behar dute egungo ehunekin eta prozesuekin. Beste aldetik, merkatuaren beharra: prozesu berriak ekonomikoki bideragarria izan behar du, bai elikagaien sektorearentzat, bai ehungintzako fabrikatzaileentzat, eta lehiakortasun-diferentziala ekarri behar dio modaren sektoreari. Eta azkenik, ingurumen-premia: prozesu berriak egungo prozesuek baino ingurumen-inpaktu txikiagoa izan behar du.
Elikagaien industriako hondakinak tokiko mailan balorizatzeak eta birziklatzeak hondakinen egungo kopurua murrizten lagun dezake, bioehungintza berritzaile bihurtzen baitira. Material bioadimendunak merkatunitxo berri bat dira, ezaugarri transpiragarriak, antiolorea, tenperatura kontrolatzekoak eta bakterioen aurkakoak eskaintzen baitituzte, eta, gainera, garbiketaren maiztasuna murrizten dute eta, ondorioz, planeta kutsatzen laguntzen duten mikrofiburuak askatzea eragozten dute.
Ekoizpen-ereduen aldaketa horrek, tokiko fabrikazioaren eskaerari eta eskuragarri dauden tokiko ma - terialen erabilerari jarraiki, ekoizpen-zikloak hobeto kontrolatzen laguntzen du, garraio-kostuak murrizten ditu eta enplegu-aukera berriak sortzen ditu, eta EBren Itun Berdeko helburu sozioekonomikoak nahiz Nazio Batuek 2030eko agendan ezarritako garapen jasangarriko helburuak eta xedeak betetzen laguntzen du, posible egiten baitu ingurumena lehengoratzea, biodibertsitatea sustatzea eta tokiko enpleguak sortzea, hornikuntza-katea laburtzean.
Euskadiko material plastikoen eta beste kutsatzaile batzuen aurrean elikagaien industriako hondakin baten errebalorizazioaren adibide paradigmatiko bat ardi latxaren artilea da.
Euskadin milioi bat ardi latxa inguru daude, gure lurren sinboloa. Esnea Idiazabal JDBa egiteko erabiltzen da, eta haragi ona ere ekoizten du, urte osoan bazkatzen baitu. Hala ere, bere artilea, luzea, nahikoa eta koipetsua (hortik datorkio euskarazko izena, “latxa”), ia ez du erabilgarritasun komertzialik, berarekin ehunak egitea nahiko zaila baita, eta horrek ingurumen arazo bihurtzen du abeltzaintzako ustiategientzat, hondakin gisa tratatu behar baitute. Beraz, zer egin Euskadin urtean biltzen diren bi milioi eta erdi kilo artilearekin?
Zentro teknologikoak zein enpresak lanean hasi dira arazo honi irtenbide lokala eta iraunkorra eskaintzeko.
NEIKERek, Nekazaritza Ikerketa eta Garapenerako Euskal Erakundeak, hainbat proiektu garatu ditu arazo horren inguruan, besteak beste, “Latxari”. Proiektu horrek eremu eta merkatu desberdinetara erraz molda daitekeen irazki-ehuna sortzea lortu du, latxa ardiaren artilea proportzio desberdinetan, material birziklatua eta beste zuntz natural batzuk konbinatuz.
María Clé Leal diseinatzaileak, ADR Urkome Urola Kostako landa-garapenerako elkarteak eta Latxaesnea kooperatibak ere parte hartu dute proiektuan, eta ingurumena errespetatzen duten eta kontzeptuagatik eta diseinuagatik euskal kulturarekin eta nortasunarekin estuki lotuta dauden harpeen bilduma bat osatu zen. Agerian utzi zen Euskadik apustu sendoa egin zuela material horren ba - lioa handitzeko, Ekonomia Zirkularraren eta Bioekonomiaren estrategiei jarraiki, jasangarriak eta tokikoak diren ekimenen bidez.
Bestalde, Ternua modako euskal enpresak, bere arloan berrikuntzaren erreferente denak, Artileshell garatu zuen 2009an, bere “Proiektu Berezietako” lehena, latxa ardia hotzetik, hezetasunetik eta haizetik babesten duen artile horren ezaugarri bereziei etekina ateratzeko asmoz.
Propietate horiek zituen hondakin lokal bat birziklatzeko aukera erronka handia zen Ternuarentzat. Muturbeltz elkartearekin eta Ipar Euskal Herriko artilea fabrikatzen duen Illetegia enpresarekin lankidetzan, artile horrekin naparazko ehun bat garatzea posible zela frogatu zuten, lehe - nik eskala txikian, eta, ondoren, teknologia egokia garatuz, tamaina industrialeko makineriarekin.
Emaitza oso napa arina da, propietate isolatzaile sinestezinak dituena, bakterioen aurkakoak, termorregulatzaileak, suaren aurkakoak, bustita ondo funtzionatzen duena... eta Ternuako Artileshell jantzietan aurki dezakezuna. Zero kilometro isolatzaile bat, tradizionalki alferrik galdu den baliabide batetik abiatuta egina.
Ekimen horiek mugarri dira ardi latxaren artilea metatzeko eta kudeatzeko urteko arazoa konpontzeko negozio-bide berriak irekitzeko orduan, baina arazo horri buruzko lan-ildo zabalago baten barruan kokatzen da, oraindik ere artile tonak baitaude ekonomia berdean, gizarte-kohesioan eta natura-ingurunearen babesean oinarritutako beste proiektu batzuetatik ateratzeko.
Gero eta kontzientziazio handiagoa dago herritarren eta enpresen artean klima-aldaketaren aurkako borrokan, eta, zorionez, gero eta ekimen gehiago sortzen dira filosofia horrekin bat datozenak, ekonomia zirkularra estrategiaren erdigunean duten ekoizpen- eta sormen-prozesuen aldeko apustua eginez.
Ternuaren “Proiektu Berezien” zerrenda, elikagaien industriari lotutako tokiko baliabideen aprobetxamenduari buruzkoa, gero modaren industriarako lehengai gisa errebaloriza daitekeena, hazten jarraitzen du. Adibibide bi dakargu: Nutcycle eta Redcycle. Nutcycle Ternuaren ekimena da. Ternuak, hainbat hainbat toki-erakunderekin lankidetzan, Euskadiko sagardotegietako intxaur oskolen 55.000 kilo biltzen ditu urtero. Baliabide ugaria eta hurbilekoa da, sintetikoen propietate berberak dituzten baina are gutxiago kutsatzen duten tindu organiko bihurtzeko; izan ere, ehungintzako industriarako tinduak eta akaberako produktuak ekoizteak edateko uraren kutsaduraren %20 eragiten du. Proiektu horretatik sortu zen geroago Colorcycle, non erromero, erremolatxa, palmondo amerikar, oliba eta gaztaina oskolen hondakinekin tindaketak esperimentatu eta garatzen diren. Bigarrena Redcycle da. Oso ezauna ez den ingurumen-arazo bati irtenbidea ematen dio: hondatutako arrantza-sareak bertan behera uztea, bai lehorrean, bai itsasoan, itsas hondoak kutsatuz, azken finean, arrantza-industriaren mende dauden ekosistema berberak baitira. Ternuak konpromisoa hartu du Bermeo, Getaria eta Hondarribiko ko - fradien sareak jasotzeko, eta, ondoren, Aquafil enpresarekin lankidetzan, nylonezko sare horiek hilatura bihurtzeko, birziklatutako, birziklagarritako eta planeta errespetatzen duten jantzi berriak egiteko. Redcycle proiektu berezia izateaz gain, etorkizuneko belaunaldiei ziklo ekonomiko orok zirkularra izan behar duela pentsatzeko saiakera ere bada.
Gehiegizko ekoizpenaren, hondakinen eta stock-aren problematikan arreta jarrita, ezin dugu aipatu gabe utzi Comme des Machines, 2016tik industria sortzaileetara zuzendutako fabrikazio digitalean diharduen enpresa bizkaitarra. Manufaktura pertsonalizatua, malgua, tokikoa eta iraunkorra eskaintzen dute, ekoizpen txiki, ertain eta handien hornitzaile gisa lan eginez, Nina Ricci, Burberry’s edo Nike bezalako enpresentzat, mota honetako munduko enpresa bakanetakoa. Bere mugarrien artean: mass market-era zuzendutako 3Dn inprimatutako lehen bilduma jasangarriaren arduradunak izatea, Mango enpresarentzat.
Fabrikazio digitalak XXI. mendeko premien araberako bidea ahalbidetzen du: malgutasuna, pertsonalizazioa, iraunkortasuna, arintasuna... 3D inprimaketak bi munduetako onena du. Artisau-piezen aldakortasuna, berotasuna eta berezitasun besterenezina ditu, eta industria-fabrikazioaren arintasuna eta errendimendua. Bestalde, artisautza digitalak aukera ematen du ehunak patroiaren itxurarekin fabrikatzeko, hondakinik sortu gabe, ez baitago oihalik moztu beharrik, ezta beharrezko unitateak bakarrik fabrikatu ere, eta horrek baliabideak optimizatzea dakar.
Materialei dagokienez, biopolimero biodegradagarri eta konpostagarria da gehien erabiltzen denetako bat. Ikerketak aurrera egin ahala, harizpi mota horien gama handitu egiten da: ostra- edo muskuilu-oskolez, gariz, kanabera-azukrez, kafez, patataz egindako biokonposatuak; baita zurak, zementuak, buztinak ere, guztiak hondakinez sortuak.
CDMk ehunak ikertzeko proiektu propioa du. NORA proiektua da, 3Dn inprimatutako ehunak ikertu eta garatzearen aldeko apustua, harizpi malguen erabilerari esker aurrerapauso handiak ematen jarraitzen duena. Hariak balira bezala, posible da haria erauztea eta ehun tradizionalen bilbea eta testura zintzotasunez imitatzea, baita kolore desberdinetako harizpiak erabiliz estanpatuak sortzea edo larrua bezalako materialak imitatzea ere animalia-jatorriko material horren alternatiba iraunkorrak eta beganoak sortzeko. Etorkizun itxaropentsu horren aurrean, eta etorkizunari begira, BIAAF aipatuko dugu azkenik, haren egitekoa baita etorkizuneko sortzaile, diseinatzaile eta enpresarien belaunaldiek Euskaditik etorkizun abangoardista eta berritzailea gidatzeko gai izan daitezen lortzea. 92 herrialdetako 800 diseinu-eskolarekin lotuta, kultur- eta sormen-industriekin etengabeko elkarrizketan jarraitzen du, beste sektore batzuekin lankidetzan aritzeko espazio berriak sortzeko, Euskadin diseinatzen eta ekoizten den modarekin lotuta gizartean eragin positiboa izango duten proiektuen garapena bultzatzeko.
BIAAFek Europako ikerketa-proiektuetan parte hartzen du, hala nola Fashion and Food, Synergies for Sustainability, material jasangarriak, negozio-eredu berritzaileak, joeren abangoardiako prestakuntza-ereduak eta gure gazteen garapen profesionala erraztuko duten jardunbide egokien hedapena garatzera bideratua, betiere Euskadiko nahiz nazioarteko erakunde eta zentro teknologikoekin lankidetzan