Categoría Ezagutza
ISOT proiektuak gizarteratzeko eta laneratzeko 10 prototipo komunitario aktibatu ditu
Prozesuaren pertzepzioak eta ikaskuntzak jasotzeko, ISOT proiektuak komunitate-entzuketarako eta inplikatutako eragileekiko elkarrizketarako espazioak bultzatzen jarraitzen du. Ebaluazioa eta etengabeko hobekuntza ekimenaren diseinuaren parte dira, erantzun onenek kolektiboki eraikitzen direnean iradokitzen eta funtzionatzen dutela ulertuta.
ISOT Lan eta Gizarte Ekonomia Ministerioak eta Europako Gizarte Funts Plusak (FSE+) batera finantzatutako eragiketa bat da. Agirre Lehendakaria Center proiektuaren ebaluazio ebolutiboaren arduradunaren laguntza metodologikoa du, eta Granadako Unibertsitatea (UGR) gida metodologikoa eta sistematizazioa egiteaz arduratzen da.
Ko-sorkuntzarako espazio anitz eta sektorearteko bat
Lurraldearen erronkak aukera erreal bihurtzeko helburuarekin, joan den ekainaren 24an, 20 pertsona baino gehiagorekin batera ko-kreazio tailer bat egin zen. Topaketan, inplikatutako profilen aniztasuna nabarmendu zen, inguruko funtsezko eragileak konektatzea lortuz.
Lan-mahaietan espazioa partekatu zuten Granadako Udaleko eta Aldundiko Gizarte Zerbitzuetako profesionalek, UGRko Esku-hartze Psikopedagogikoko Masterreko kideek eta gizarte-erakundeek (hala nola Provivienda, Fundación Don Bosco eta CIC-Batá). Tokiko enpresa-ehunaren ordezkaritza okintzako erreferenteen eskutik etorri zen —Alfacarreko Okinen Elkartea, Zarina eta Víznarreko Sabor a Pan—, proiektuko Okin eta Pastelgintza ikastaroetako ikasleekin batera, horiek baitziren benetako protagonistak.
Ekosistema plural horretatik gizarte-berrikuntzako 10 prototipo sortu ziren, 4 lan-mahaietan banatu eta landu zirenak:
1. Mahaia: Mugikortasuna eta belaunaldi-erreleboa okintzaren sektorean
Erronka: Okindegietako langileak beren lan- eta prestakuntza-lekuetara joateko garraio egokirik ezari aurre egitea.
1.- Garraio indibidual irisgarrirako proiektua: Garraio publikorik ez duten landa-eremuetako langileei bizikletak edo patinete elektrikoak errazteko akordioak (mailegu edo laguntzen bidez).
2.- “Utzi lehenago iristen” (Espazio lagunkoiak): Enpresekin ordutegi malguak itzartzea eta espazio publikoetan atseden-guneak egokitzea goizaldean lan egiten duten eta autobus-konbinaziorik ez duten pertsonentzat.
3.- “Gure herria, gure ogia”: Alfacarreko ekimena, herriko okintzaren tradizioa eta memoria historikoa berreskuratu eta balioestean zentratua. Kultur berreskuratze horren bidez, artisau-okindegietan belaunaldi-erreleboa ziurtatu nahi da, maisu-maistrak eta ikasleak batuz, eta tokiko produktua sustatzeko kanpainekin osatuz.
2. Mahaia: Integrazioa eta erregulazio administratiboa
Erronka: Erregularizazio-prozesuan dauden pertsonen gizarte- eta lan-integraziorako zailtasunak gainditzea.
4.- Harrerarako eta aholkularitzarako komunitate-azoka: Aldizkako topaketa seguruak (azokak), espazio berean laguntza juridikoa, itzultzaileak, oinarrizko tramiteak eta lurraldea jada ezagutzen duten migratzaileen laguntza zentralizatzen dituztenak.
.
5.- Baliabideen gida fisiko eta digitalak: Erabilerraza den tresna bat (mapekin, QR kodeekin eta piktogramekin), enpleguari, etxebizitzari, osasunari eta tramiteei buruzko informazio erabilgarri guztia biltzeko.
6.- Eragin politikorako kanpainak: Sinadura-bilketa eta herritarren mobilizazioa, erakundeei inklusioa moteltzen duten lege eta arauak aldatzeko eskatzeko.
7.- Sentsibilizazioa espazio publikoan: Kale eta plazetan egingo diren jarduerak, aurreiritziak modu hurbilean apurtzeko eta bizilagunen arteko rbizikidetza hobetzeko.
8.- Harrerarako ibilbide integrala: Enplegu-tailerrak eta tutoretzak, finkatutako migratzaileek iritsi berri direnak gidatu eta laguntzeko sare batekin konbinatuta.
3. Mahaia: Hizkuntza-hesia gainditzea
Erronka: Prestakuntza- eta enplegu-inguruneetan gaztelaniaren ikaskuntza erraztea.
9.- Lan-aurreko trebetasunak guztiontzat: Gaztelaniazko eta gaitasun digitaletako eskolak enpresen barruan (atsedenaldietan edo lanaldian), Adimen Artifiziala erabiliz laguntza pertsonalizatua emateko. Helburua da hizkuntza ikastea enpresarekin partekatutako erantzukizuna izatea, eta ez parte-hartzailearen ardura hutsa.
4. Mahaia: Etxebizitza eskuragarria lortzeko aukera
Erronka: Etxebizitza falta eta pertsona migratzaileek alokatzeko orduan jasaten dituzten oztopo gehigarriak murriztea.
10.- “Dena edo ezer” (Etxebizitza-aukerak): Herri eta hiri ikuspegiarekin aldi baterako zein epe luzerako ostatuak sortzea, etxebizitza publikoa edo lagatakoa erabiliz, eta alokairua errazteko laguntzak edo bermeak eskaintzea.
Hurrengo urratsak eta sare ikuspegia
10 irtenbide hauek ez dute modu isolatuan funtzionatzen, ekosistema beraren barruan elkarri lotuta daude baizik. Hurrengo urratsei begira, proposamenak Ktool tresna digitalean sistematizatu dira, prozesua aktibo mantentzeko eta kudeaketa kolaboratiba bat egiteko. Plataforma honek proposamen bakoitzerako liderrak definitzea, baliabideak mapatzea eta lortutako ikaskuntzen arabera hobekuntzak eguneratzea ahalbidetuko du.
Ebaluazio ebolutiboaren ikuspegitik, helburua ez da ideia bakar bat aukeratzea, irtenbide-multzo hau aldi berean probatzea baizik. Horrela, sareko ikaskuntza bat sortuko da, zer funtzionatzen duen eta zer egokitu behar den modu arin eta kolektiboan identifikatzeko.
Talentu erreleboa ALC-n: Beñatek eta Ikerrek praktikaldia amaitu dute eta Arthur lantaldera batu da
Mondragon Unibertsitateko gure ikasleek praktikaldia amaitu dute Agirre Lehendakaria Centerren, eta horrekin batera, nazioarteko kide berri bat batu da gure IAP programara.
Beñat Gorostizaga “Humanitate Digital Globalak” graduko azken urteko ikasleak bere praktikaldia amaitu du, karrerako hirugarren mailatik gurekin elkarlanean aritu ondoren. Denbora honetan, zentroko funtsezko proiektuetan parte hartu du aktiboki eta, hain zuzen ere, berriki aurkeztu du bere Gradu Amaierako Lana (GRAL), Guggenheim Urdaibai proiektuaren entzute prozesuan zentratua.
Bestalde, Iker Etxebarria Bilbaok, gradu bereko hirugarren mailako ikasleak, zentroan egindako egonaldia amaitu du. Denbora honetan, Euskadiko zientzia, teknologia eta berrikuntza politiken bilakaeraren azterketan lan egin du, 1979an autogobernua berrezarri zenetik 2030erako proiekzioraino.
International Agirre Program (IAP) programara batzea
Aldi berean, ongi etorria ematen diogu Arthur Amaliri. IAP (International Agirre Program) programaren bidez batu da lantaldera, zentroko gizarte-berrikuntzako proiektuetan parte hartzeko eta gure nazioarteko sarea indartzeko.
Arthur Amalir Ingeniaritza Masterra ikasten ari da Columbia Unibertsitatean, eta prestakuntza sendoa du matematikan, fisikan eta datuen azterketan. Gizarte-sistema konplexuak ulertzeko eredu informatikoen diseinua da bere espezialitatea.
Galdakao Zeugaz auzoen arteko lehen bilkura egin da
2026ko ekainaren 17an Galdakao Zeugazeko auzoen arteko lehen saioa egin zen. Topaketa honetan, urtebeteko lanaren emaitzak partekatu ziren eta auzokideek entzute gune desberdinetan helarazitako beharrei nola erantzun zaien erakutsi zen. Behar eta helburu hauek hiru gai nagusitan egituratu ziren: komunitatearen konektibitatea, auzoen bidezko lana eta komunikazioaren hobekuntza tresna digitalen bitartez.
Jardunaldian zehar, udalerriko profil eguneratuak erakutsi ziren K tool-en, ALCren tresna digitalean, udalerriko mapa sozialak zer nolako bilakaera izan duen ikusteko. Abian dauden proiektuen aurrerapenak ere partekatu ziren, hala nola Bengoetxe eta Tximelarre auzoetako dinamikak, death café-ak, partaidetzarako tresna digitalen arteko lotura eta komunitate-konektorearen esperientzia pilotua; azken figura honek dagoeneko erakutsi ditu bere onurak eta fase berri batean garatzen jarraituko du.
Interpretazio kolektiboa
Saioak taldekako lan-espazio bat izan zuen pertzepzioak kontrastatzeko eta galdera honi elkarrekin erantzuteko: Nola sor dezakegu Galdakao konektatuago bat, jada badugunarekin?. Lan-mahaiek gako hauek utzi zituzten:
- 1.mahaia: Belaunaldien arteko topaketa sustatzea eta espazio publikoa berreskuratzea proposatu zuen kaleko eguneroko jardueren bitartez, haurtzaroko lanari garrantzia ematearekin batera, pantailen erabileraren aurrean.
- 2. mahaia: Konektorea auzoetan fisikoki kokatzea proposatu zuen, inguruko "radar" gisa, konektoreak osasun-zentrora hileroko bisitak koordinatzea eta Galdakao Zeugazen urteurrena aprobetxatzea proiektua zabaltzeko.
- 3. mahaia: Dauden ideiak zehazteko beharra azpimarratu zuen, kolektibo ahulenen irisgarritasuna hobetzea, Aperribai bezalako tokiko sareak inplikatzea eta pertsona migratuen inklusioa aktiboki lantzea.
Saio honetan adierazitako lehentasunetako bat prozesuko momenturen batean parte hartu duten pertsona guztiekin jarraipena eta itzulera indartzeko beharra izan zen, Galdakao Zeugaz mugimenduaren bultzadan sortutako aurrerapen eta ikaskuntzak komunikatuz, eta entzute prozesua irekita eta herri osoarekin partekatuta mantenduz.
Gune hauetan lehenetsitako ekimen ezberdinei jarraipena eman ahal izateko, talde eragilea indartzea adostu zen "komunitate-konektoreen" figuraren bitartez, komunitate-konektorearekin eskuz esku lan egingo dutenak.
Alkateen Foroa Hiri eta Komunitate Lagunkoien Munduko 3. Biltzarrean
Donostiako Kursaal Jauregian izan da Alkateen Nazioarteko Foroa, "Udalaren lidergoa zahartzearen erronkaren aurrean" izenburupean. Topaketa politiko eta deliberatibo hori Hiri eta Komunitate Lagunkoien 3. Mundu Biltzarraren esparruan egin da.
Guneak nazioarteko hainbat testuingurutako tokiko liderrak bildu ditu, aldaketa demografikoak hiri-gobernantzan, kohesio sozialean eta berrikuntza publikoan duen eraginari buruz hausnartzeko.
Aldaketa demografikoari buruzko lau ikuspegi orokor
“Elkarrizketa abiatzeko lau ahots” izeneko irekiera-saioak, Gorka Espiauk (ALC) dinamizatua, iraupen luzeko bizitzaren aurrean munduko hainbat errealitate alderatzeko balio izan zuen. Ricardo Luis Núñezek, São Pauloko alkateak, aniztasunak eta gizarte-desberdintasunek markatutako metropoli handi batean zahartzea kudeatzeak duen konplexutasunari buruzko hausnarketa egin zuen. Oso testuinguru kultural eta lurraldetasun ezberdin batetik, Jeevan Khatrik, Changunarayango (Nepal) alkateak, komunitate-loturen eta eguneroko elkartasunaren balioan jarri zuen fokua. Bestalde, Mechthild Weberek, Hamburgoko legebiltzarkideak, hiri-estatu egitura batek tokiko eskala eta eskualdekoa lotzen dituzten erantzun instituzional integratuak nola errazten dituen xehetu zuen. Azkenik, Jon Insaustik, Donostiako alkateak, zahartzea hiri-ekintza osoan modu zeharkakoan ulertzeko beharra defendatu zuen, adineko pertsonak hiriari forma emateko eragile aktibo gisa ahaldunduz.
Hausnarketarako eta eraikuntza kolektiborako gunea
Hasierako eztabaidaren ostean, foroa lan-talde dinamikoetan antolatu da. Parte-hartzaileek sakon aztertu dituzte zahartzea politika publikoen diseinuan eta hirigintzan txertatzeak dakartzan erronkak, tentsioak eta aukerak.
Galdera bideratuen bitartez, lurralde bizigarriagoak, jasangarriagoak eta osasuntsuagoak eraikitzeko estrategiak eztabaidatu dira. Halaber, adinekoek gobernu-lehentasunen barruan izan behar duten rol demokratikoa eta etorkizunerako beharrezkoak diren aliantza komunitario berriak aztertu dira.
Foroan partekatutako ondorioak eta gogoetak mezu instituzional batean bilduko dira, Kongresurako eta Hiri eta Komunitate Lagunkoien Nazioarteko Sarearen garapenerako ekarpen politiko gisa balioko duena.
Topaketa amaitzeko, Anne Berit Biltzarreko presidenteak eta Thiago Hérick de Sá Osasunaren Mundu Erakundeko (OME) ordezkariak hartu dute hitza.
Ekintza kolektiboa, "auzolana" eta analisi narratiboa Carmen van Bruggenekin batera
Carmen van Bruggen Groningeneko unibertsitateko ikertzailea Holandako Frisia eskualdean (Mienskip izenekoa) auzolanaren fenomenoari buruzko doktoretza ikerketa garatzen ari da eta praktika horiek Euskal Herrian duen adierazpenarekin alderatzen ari da. Nahiz eta oso ezaguna ez izan, komunitate-premiei emandako erantzun kolektibo eta solidario horiek ohikoak dira antzinako kulturetan, eta, batez ere, landa-inguruneetan mantendu dira denboran zehar.
Baserritik Mondragon kooperatibara
Testuinguru horretan, baserri tradizionalaren eta lankidetzaren arteko harreman historikoari heldu zitzaion, eta azpimarratzekoa da baserriaren buruaskitasunak ez zuela komunitate-lankidetza baztertzen norbanakoaren gaitasuna gainditzen zuen horretarako. Eredu horren eta Arrasateko kooperatibismoaren arteko analogia planteatu zen: egitura autonomoak baina sarean konektatuak, historikoki erresilientzia sozial handiagoa eragin duen oreka.
K Tool eta Guggenheim kasua
Bilboko lehen topaketa honen ondoren, Carmen van Bruggenek Gipuzkoan jarraituko du ikertzen datozen egunetan.
Larrialdi-egoerei erantzuteko adimen kolektiboa
Agirre Lehendakaria Centerrek Jayne Engle zentroko Senior Fellow eta Montrealgo McGill Unibertsitateko irakasle laguntzailearen bisita jaso du. Topaketan, Jayne Englek Polity proiektuaren esperientzia partekatu zuen, ingurune digitaletan sakontze demokratikoko prozesuetan laguntzen duen kooperatiba.
Beste ekimen batzuen artean, Polity-k Engaged Californiarekin aritu da elkarlanean, Ethelo bere plataforma digitalaren bidez. Joan den urtean Kalifornian estatua suntsitu zuten suteen ondorioz gertatutako larrialdi egoerari erantzuteko erakunde publikoen eta gizarte zibilaren arteko elkarlanerako gunea da. Tresna honi esker, ikuspegi eta erantzun-iradokizunen konplexutasuna bistaratu daiteke, parte-hartzaileek proposamenak lehenetsi, haztatu, iruzkinak gehitu eta beren iritziek erakunde publikoen erabaki-hartzean nola eragiten duten denbora errealean ikus dezaten.
Berrikuntza eraldatzailea Medellinen
Agirre Lehendakaria Centerreko lantaldea Santiago J. Echevarria Kolonbiako Antioquiako Zientzia eta Teknologia Zentroko (CTA) ordezkariarekin bildu da aste honetan. Distantziak distantzia, bi testuinguruek erronka bera dute: unibertsitateak, enpresak, gizarte zibila eta administrazio publikoa denbora errealean konektatuko dituzten berrikuntza inklusiboko estrategiak garatzea.
Topaketak Zientzia, Teknologia eta Berrikuntza politiken inguruko truke saio bat izan zuen helburu, elkarrengandik ikasteko espazio bat sortzera bideratua. Jardunaldi hau Eusko Jaurlaritzak ALCren bitartez (Cristina Uriarteren zuzendaritzapean) bultzatutako "ZTI politiken gizarte-eragina Euskadin (1980-2030)" ikerketaren parte da. Proiektu honek euskal I+G+b-aren ia 50 urteko ibilbidea aztertzen du elkarlanean, etorkizuneko estrategia eta nazioarteko kokapena indartuko duten ikaskuntzak erauzteko.
Euskadi eta Medellin konektatzen
Goizean zehar, Euskadiko ikerketaren lehen emaitzak Medellin eta Antioquiako esperientziarekin kontrastatu ziren. Elkarrizketaren ardatza berrikuntza eraldatzaileko ereduak nola bultzatu izan zen, desberdintasun sozial eta ekonomikoari aurre egiteko beharra kontuan hartzen ez duten berrikuntza eredu tradizionalagoen aldean. Modu berezian, topaketak bideak arakatzeko balio izan zuen, Medellin hiriak Kolonbia mailan Berrikuntza Distritu Berezi izendatua izana nola aprobetxa dezakeen aztertzeko.
Aztertzeko eta bistaratzeko tresna digitalak
Saioaren bigarren zatiak K tool tresna digitalaren erabileran jarri zuen fokua, ALCk dokumentazioa biltzeko, eragileak mapatzeko eta prozesu konplexuen narrazioak bistaratzeko garatutako tresna, hain zuzen ere. CTAren aldetik, oso modu positiboan baloratu zuten tresnak ezagutzaren kudeaketarako eta erakunde-esperientziaren (expertise) ondorengotzarako duen potentziala, eta garapen-lerro berriak iradoki ziren.
Lakua-Arriagak, Getxok eta Galdakaok beren esperientziak lotu dituzte zaintza komunitarioa indartzeko
Joan den maiatzaren 14an, Gasteizko Lakua-Arriaga auzoan, esperientziak elkartrukatu eta gizarte-berrikuntzako tresnak ebaluatzeko lantegi bat egin zen, jada finkatuta dauden Getxo Zurekin eta Galdakao Zeugaz proiektuekin batera.
Eguneroko erronkei aurre egiteko sare aktiboa
Topaketak agerian utzi zuen Lakua-Arriagak oso lotura estua eta lankidetzan arituko den komunitate-sarea duela, eta hori aukera bikaina da. Oinarrizko Gizarte Zerbitzuen baliabideen erabilera, bizilagunek osasun-langileengan duten konfiantza eta kale-hezitzaileen malgutasuna ekosistemaren funtsezko indarguneak dira.
Hala ere, mapatze-ariketari esker, hainbat erronka zehatz egituratu ahal izan ziren:
-Gizarte Zerbitzuak eta Osasuna: Ikusgaitasun handiagoa eta komunikazio-tresna gehiago behar dira, prebentzioa sustatzeko eta sistemaren kanpo geratzen diren profiletara iristeko.
-Hezitzaileak eta kolektiboak: Erronka parte-hartzea bultzatzea da, adinekoen ahotsari balioa ematea eta kultur aniztasuna ulertzea; hori guztia, auzoa kohesionatzen lagunduko duen komunikazio eraginkor baten bidez.
Komunitatearen entzutea antolatzea eta egituratzea
Agenteak bat etorri ziren esatean, egunerokoan informazio asko darabilten arren, ordenatzeko modurik ez dutenez, zaila egiten zaiela detektatzea nor ari den egiten erakunde horien ahaleginak zer eta nola konekta daitezkeen.
"Hori guztia entzunda egin badugu, pentsa partiturarekin" esan zuen parte-hartzaile batek. Ildo horretan, ALCren ikuspegia eta K-tool plataforma digitala funtsezko tresnatzat hartu ziren prozesua egituratzeko eta auzoak behar duen jauzi kualitatiboa emateko, abian jartzeko behar den ahalegina onartuta.
Informazio osagarria
"Prompt" aren artea
Beth Fisher-Yoshida Columbia University-ko AC4-ko zuzendarikideak narrazio-tresna aurreratuak partekatu ditu, ALC-k bultzatzen dituen entzute prozesuen digitalizazioa hobetzeko. Informazioa analizatzeko formulatzen ditugun irizpideek (prompt-ek) gizarte-erronka konplexuei aurre egiteko adimen artifizialaren kalitatea eta eragina zehaztuko dute.
Esanahia elkarrekin sortzen dugu
CMM (Coordinated Management of Meaning) ikuspegiak ulertzen du komunikazioa ez dela inoiz neutrala eta esanahia elkarrekintzaren eta testuinguruaren bidez elkarlanean sortzen dela: "gela batera sartzen zaren unean, egoera aldatzen duzu jada". Perspektiba horretatik, modeloaren hiru dimentsioak analizatu ziren: Koherentzia (esanahia nola antolatzen dugun), Koordinazioa (desberdintasunak gora-behera nola jarduten dugun elkarrekin) eta Misterioa (sistema konplexuak erabat kontrolatu ezin direla onartzea).
Fisher-Yoshida-k gizarte-transformaziorako funtsezkoa den maxima bat gogorarazi zuen: "datuek ez dituzte gure gogoak aldatzen". Narrazioak eta harremanak dira aldaketa sakonak aktibatzen dituztenak. ALCko lantaldeak narrazio-konplexutasunean sakondu ahal izan zuen LUUUUTT Modeloaren bidez. Teknika honek narrazio publiko eta partekatuak (told and lived) bereiztea ahalbidetzen du, partekatzen ez direnen (unheard, untold), ezagutzen ez direnen (unknown) eta baimenduta ez daudenen (untellable) aurrean.
Aplikazio praktikoa K-toolean
Tailerrak tresna horiek (Serpentine eta Daisy bezalako beste modelo batzuekin batera) ALCren egungo lanarekin konektatzea ahalbidetu zuen, analisi narratiboa K-toolaren barruan automatizatzeko aplikazioak identifikatuz.
Honek hobekuntza zehatzak ekarriko ditu entzute-prozesuetarako, galdera eta prompt gogoetatsuagoak diseinatuz, hizkuntza aztertzeko ereduak trebatu eta erantzun-agertoki desberdinen simulazioak egin ahal izateko.
Informazio osagarria
EmPACT i3 Workshop-a: EMPlegarritasuna inpAKTuarekin
Otsailaren 13an, Irunen, ALCk EmPACT i3 workshopean parte hartu zuen, mugaz gaindiko unibertsitate arteko proiektu honen enplegagarritasun-ibilbidearen 2025-2026 ikasturteko bigarren tailerraren barruan.
"EMPlegarritasuna inpAKTuarekin" EmPACT i3 programaren proiektu bat da, profil desberdinetako ikasleak, irakasleak eta eragile publiko eta pribatuak biltzen dituena etorkizuneko profesionaletan ezagutzak eta gaitasunak garatzeko, Akitania Berria – Euskadi mugaz gaindiko lurraldearen trantsizio-erronketan benetako eragina izan dezaten.
POCTEFA 2021 – 2027 Programak batera finantzatutako ekimen honek unibertsitatea lurraldera hurbiltzea du helburu, eskualdeko erronka sozial, ekologiko eta ekonomikoetan oinarritutako proiektu praktiko eta kolaboratiboen bidez.
Euskampus Fundazioak zuzentzen du proiektua, Euskal Herriko Unibertsitatearekin eta Bordeleko Unibertsitatearekin batera, Euskampus-Bordeaux mugaz gaindiko campusean.
Workshopean, ikasleek, irakasleek eta mugaren bi aldeetako erakundeek osatutako taldeek aurrerapenak partekatu zituzten, ideiak trukatu zituzten eta elkarrekin lan egin zuten lurraldearen benetako erronkei buruz. Jardunaldiak ikaskuntza praktikoa, diziplina anitzeko lankidetza eta eragin ukigarria duten konponbideen garapena uztartu zituen.