Categoría Ezagutza
Jasanezina jasanez: Euskal moda sustraitik
Rocío Sánchezen artikulua, K aldizkariaren 1. zenbakian argitaratua
Irudiak: Vicente Paredes
Gaur egun, modaren industria jasanezina dena jasangarri bihurtzeko erronka handiaren aurrean dago: planetan duen eragin negatiboa murriztuko duten formulak aztertzea, gero eta prozesu, teknologia eta material berritzaileagoak eta jasangarriagoak txertatuz, ingurumenarekin bat datozen eta produktuen bizi-zikloa luzatzeko gai izango diren hornidura-kateak sortzeko helburuarekin, diseinutik, ekoizpenetik eta kontsumotik, fabrikaziotik, hondakinen kudeaketatik eta bigarren mailako lehengaietatik.
Azken hamarkadetan, jantzien ekoizpenaren eta kontsu - moaren hazkunde azkarrak ingurumen-kostu handia izan du ehun-hondakinetan. Oro har, 80 mila milioi jantzi berri kontsumitzen ditugu urtero.
Modaren munduko industriak eragin handia du ingurumenean: Munduko ehungintza-ekoizpenaren %60 produktu petrokimikoetatik eratorritako zuntz sintetikoeta - tik dator, eta berotegi efektuko gas kutsagarriak askatzen dituzten erregai fosilez elikatzen da batez ere, lehengaiak erauztetik hasi eta jantziak ekoiztu, banatu, erabili eta eza - batzeraino.
Moda-kontsumitzaileek, gero eta gehiago jabetzen baitira arazo horretaz, kalitate handiko ehun-produktu iraunkorrak eskatzen dituzte, lehengai berriztagarrietatik da - tozenak, ingurumena errespetatuz diseinatuak eta ekoitziak.
Bestalde, Europako Itun Berdeak bete-betean hartzen du konpromisoa ehungintzaren sektoreko ekonomia zirkularrarekin, epe luzerako helburuak dituzten lege-propo - samenen bidez, hondakinen isurketa murrizteko eta honda - kinen birziklapena eta berrerabilera areagotzeko.
Modaren industria jasanezina jasangarri bihurtzeko erronka handiaren aurrean dago gaur egun. Biodibertsitatea gero eta gehiago galtzen ari dela eta baliabide naturalak agortzen ari direla ikusita, planetan duten eragin negatiboa murrizteko formulak aztertzen ditu, gero eta prozesu, teknologia eta material berritzaileagoak eta iraunkorragoak txertatuz, ingurumenarekin bat datozen eta produktuen bizi-zikloa luzatzeko gai diren hornidura-kateak sortzeko helburuarekin, diseinutik, ekoizpenetik eta kontsumotik, fabrikaziotik, hondakinen kudeaketatik eta bigarren mailako lehengaietatik.
Ildo horretan, elikagaien industriako azpiproduktuak optimizatzea konponbide eraginkorra da modaren industriari lotutako lehengaien biodibertsitatea zaintzeko eta zabaltzeko, eta, aldi berean, ekonomia jasangarri berri bat garatzeko.
Iraunkortasunaren gai nagusiari dagokionez, bi sektoreak tradizioz bananduta egon arren, modak eta elikadurak arazo komunen adibide asko dituzte: Giza kontsumorako elikagai guztien herena, gutxi gorabehera, alferrik galtzen da. Aldi berean, modak kontsumo aurreko hondakin ugari sortzen ditu, inoiz saltzen ez den gehiegizko inbentarioaren ondorioz (60.000 milioi m2 inguru).
Euskal moda-enpresak ez dira joera horretatik kanpo geratzen, eta aspalditik ari dira gastronomiaren mundua modako berrikuntzarekin lotzen duten proiektuak garatzen, betiere konponbideak batera bilatzeko hiru premia espezifiko kontuan hartuta. Alde batetik, behar teknologikoa: elikagaien industriatik datozen hondakinen lehengaia ezagututa, prozesu berriak definitu behar dira, lehengaia manipulatzetik biomolekulak ateratzeraino. Sortzen diren ehunek lehiakorrak izan behar dute egungo ehunekin eta prozesuekin. Beste aldetik, merkatuaren beharra: prozesu berriak ekonomikoki bideragarria izan behar du, bai elikagaien sektorearentzat, bai ehungintzako fabrikatzaileentzat, eta lehiakortasun-diferentziala ekarri behar dio modaren sektoreari. Eta azkenik, ingurumen-premia: prozesu berriak egungo prozesuek baino ingurumen-inpaktu txikiagoa izan behar du.
Elikagaien industriako hondakinak tokiko mailan balorizatzeak eta birziklatzeak hondakinen egungo kopurua murrizten lagun dezake, bioehungintza berritzaile bihurtzen baitira. Material bioadimendunak merkatunitxo berri bat dira, ezaugarri transpiragarriak, antiolorea, tenperatura kontrolatzekoak eta bakterioen aurkakoak eskaintzen baitituzte, eta, gainera, garbiketaren maiztasuna murrizten dute eta, ondorioz, planeta kutsatzen laguntzen duten mikrofiburuak askatzea eragozten dute.
Ekoizpen-ereduen aldaketa horrek, tokiko fabrikazioaren eskaerari eta eskuragarri dauden tokiko ma - terialen erabilerari jarraiki, ekoizpen-zikloak hobeto kontrolatzen laguntzen du, garraio-kostuak murrizten ditu eta enplegu-aukera berriak sortzen ditu, eta EBren Itun Berdeko helburu sozioekonomikoak nahiz Nazio Batuek 2030eko agendan ezarritako garapen jasangarriko helburuak eta xedeak betetzen laguntzen du, posible egiten baitu ingurumena lehengoratzea, biodibertsitatea sustatzea eta tokiko enpleguak sortzea, hornikuntza-katea laburtzean.
Euskadiko material plastikoen eta beste kutsatzaile batzuen aurrean elikagaien industriako hondakin baten errebalorizazioaren adibide paradigmatiko bat ardi latxaren artilea da.
Euskadin milioi bat ardi latxa inguru daude, gure lurren sinboloa. Esnea Idiazabal JDBa egiteko erabiltzen da, eta haragi ona ere ekoizten du, urte osoan bazkatzen baitu. Hala ere, bere artilea, luzea, nahikoa eta koipetsua (hortik datorkio euskarazko izena, “latxa”), ia ez du erabilgarritasun komertzialik, berarekin ehunak egitea nahiko zaila baita, eta horrek ingurumen arazo bihurtzen du abeltzaintzako ustiategientzat, hondakin gisa tratatu behar baitute. Beraz, zer egin Euskadin urtean biltzen diren bi milioi eta erdi kilo artilearekin?
Zentro teknologikoak zein enpresak lanean hasi dira arazo honi irtenbide lokala eta iraunkorra eskaintzeko.
NEIKERek, Nekazaritza Ikerketa eta Garapenerako Euskal Erakundeak, hainbat proiektu garatu ditu arazo horren inguruan, besteak beste, “Latxari”. Proiektu horrek eremu eta merkatu desberdinetara erraz molda daitekeen irazki-ehuna sortzea lortu du, latxa ardiaren artilea proportzio desberdinetan, material birziklatua eta beste zuntz natural batzuk konbinatuz.
María Clé Leal diseinatzaileak, ADR Urkome Urola Kostako landa-garapenerako elkarteak eta Latxaesnea kooperatibak ere parte hartu dute proiektuan, eta ingurumena errespetatzen duten eta kontzeptuagatik eta diseinuagatik euskal kulturarekin eta nortasunarekin estuki lotuta dauden harpeen bilduma bat osatu zen. Agerian utzi zen Euskadik apustu sendoa egin zuela material horren ba - lioa handitzeko, Ekonomia Zirkularraren eta Bioekonomiaren estrategiei jarraiki, jasangarriak eta tokikoak diren ekimenen bidez.
Bestalde, Ternua modako euskal enpresak, bere arloan berrikuntzaren erreferente denak, Artileshell garatu zuen 2009an, bere “Proiektu Berezietako” lehena, latxa ardia hotzetik, hezetasunetik eta haizetik babesten duen artile horren ezaugarri bereziei etekina ateratzeko asmoz.
Propietate horiek zituen hondakin lokal bat birziklatzeko aukera erronka handia zen Ternuarentzat. Muturbeltz elkartearekin eta Ipar Euskal Herriko artilea fabrikatzen duen Illetegia enpresarekin lankidetzan, artile horrekin naparazko ehun bat garatzea posible zela frogatu zuten, lehe - nik eskala txikian, eta, ondoren, teknologia egokia garatuz, tamaina industrialeko makineriarekin.
Emaitza oso napa arina da, propietate isolatzaile sinestezinak dituena, bakterioen aurkakoak, termorregulatzaileak, suaren aurkakoak, bustita ondo funtzionatzen duena... eta Ternuako Artileshell jantzietan aurki dezakezuna. Zero kilometro isolatzaile bat, tradizionalki alferrik galdu den baliabide batetik abiatuta egina.
Ekimen horiek mugarri dira ardi latxaren artilea metatzeko eta kudeatzeko urteko arazoa konpontzeko negozio-bide berriak irekitzeko orduan, baina arazo horri buruzko lan-ildo zabalago baten barruan kokatzen da, oraindik ere artile tonak baitaude ekonomia berdean, gizarte-kohesioan eta natura-ingurunearen babesean oinarritutako beste proiektu batzuetatik ateratzeko.
Gero eta kontzientziazio handiagoa dago herritarren eta enpresen artean klima-aldaketaren aurkako borrokan, eta, zorionez, gero eta ekimen gehiago sortzen dira filosofia horrekin bat datozenak, ekonomia zirkularra estrategiaren erdigunean duten ekoizpen- eta sormen-prozesuen aldeko apustua eginez.
Ternuaren “Proiektu Berezien” zerrenda, elikagaien industriari lotutako tokiko baliabideen aprobetxamenduari buruzkoa, gero modaren industriarako lehengai gisa errebaloriza daitekeena, hazten jarraitzen du. Adibibide bi dakargu: Nutcycle eta Redcycle. Nutcycle Ternuaren ekimena da. Ternuak, hainbat hainbat toki-erakunderekin lankidetzan, Euskadiko sagardotegietako intxaur oskolen 55.000 kilo biltzen ditu urtero. Baliabide ugaria eta hurbilekoa da, sintetikoen propietate berberak dituzten baina are gutxiago kutsatzen duten tindu organiko bihurtzeko; izan ere, ehungintzako industriarako tinduak eta akaberako produktuak ekoizteak edateko uraren kutsaduraren %20 eragiten du. Proiektu horretatik sortu zen geroago Colorcycle, non erromero, erremolatxa, palmondo amerikar, oliba eta gaztaina oskolen hondakinekin tindaketak esperimentatu eta garatzen diren. Bigarrena Redcycle da. Oso ezauna ez den ingurumen-arazo bati irtenbidea ematen dio: hondatutako arrantza-sareak bertan behera uztea, bai lehorrean, bai itsasoan, itsas hondoak kutsatuz, azken finean, arrantza-industriaren mende dauden ekosistema berberak baitira. Ternuak konpromisoa hartu du Bermeo, Getaria eta Hondarribiko ko - fradien sareak jasotzeko, eta, ondoren, Aquafil enpresarekin lankidetzan, nylonezko sare horiek hilatura bihurtzeko, birziklatutako, birziklagarritako eta planeta errespetatzen duten jantzi berriak egiteko. Redcycle proiektu berezia izateaz gain, etorkizuneko belaunaldiei ziklo ekonomiko orok zirkularra izan behar duela pentsatzeko saiakera ere bada.
Gehiegizko ekoizpenaren, hondakinen eta stock-aren problematikan arreta jarrita, ezin dugu aipatu gabe utzi Comme des Machines, 2016tik industria sortzaileetara zuzendutako fabrikazio digitalean diharduen enpresa bizkaitarra. Manufaktura pertsonalizatua, malgua, tokikoa eta iraunkorra eskaintzen dute, ekoizpen txiki, ertain eta handien hornitzaile gisa lan eginez, Nina Ricci, Burberry’s edo Nike bezalako enpresentzat, mota honetako munduko enpresa bakanetakoa. Bere mugarrien artean: mass market-era zuzendutako 3Dn inprimatutako lehen bilduma jasangarriaren arduradunak izatea, Mango enpresarentzat.
Fabrikazio digitalak XXI. mendeko premien araberako bidea ahalbidetzen du: malgutasuna, pertsonalizazioa, iraunkortasuna, arintasuna... 3D inprimaketak bi munduetako onena du. Artisau-piezen aldakortasuna, berotasuna eta berezitasun besterenezina ditu, eta industria-fabrikazioaren arintasuna eta errendimendua. Bestalde, artisautza digitalak aukera ematen du ehunak patroiaren itxurarekin fabrikatzeko, hondakinik sortu gabe, ez baitago oihalik moztu beharrik, ezta beharrezko unitateak bakarrik fabrikatu ere, eta horrek baliabideak optimizatzea dakar.
Materialei dagokienez, biopolimero biodegradagarri eta konpostagarria da gehien erabiltzen denetako bat. Ikerketak aurrera egin ahala, harizpi mota horien gama handitu egiten da: ostra- edo muskuilu-oskolez, gariz, kanabera-azukrez, kafez, patataz egindako biokonposatuak; baita zurak, zementuak, buztinak ere, guztiak hondakinez sortuak.
CDMk ehunak ikertzeko proiektu propioa du. NORA proiektua da, 3Dn inprimatutako ehunak ikertu eta garatzearen aldeko apustua, harizpi malguen erabilerari esker aurrerapauso handiak ematen jarraitzen duena. Hariak balira bezala, posible da haria erauztea eta ehun tradizionalen bilbea eta testura zintzotasunez imitatzea, baita kolore desberdinetako harizpiak erabiliz estanpatuak sortzea edo larrua bezalako materialak imitatzea ere animalia-jatorriko material horren alternatiba iraunkorrak eta beganoak sortzeko. Etorkizun itxaropentsu horren aurrean, eta etorkizunari begira, BIAAF aipatuko dugu azkenik, haren egitekoa baita etorkizuneko sortzaile, diseinatzaile eta enpresarien belaunaldiek Euskaditik etorkizun abangoardista eta berritzailea gidatzeko gai izan daitezen lortzea. 92 herrialdetako 800 diseinu-eskolarekin lotuta, kultur- eta sormen-industriekin etengabeko elkarrizketan jarraitzen du, beste sektore batzuekin lankidetzan aritzeko espazio berriak sortzeko, Euskadin diseinatzen eta ekoizten den modarekin lotuta gizartean eragin positiboa izango duten proiektuen garapena bultzatzeko.
BIAAFek Europako ikerketa-proiektuetan parte hartzen du, hala nola Fashion and Food, Synergies for Sustainability, material jasangarriak, negozio-eredu berritzaileak, joeren abangoardiako prestakuntza-ereduak eta gure gazteen garapen profesionala erraztuko duten jardunbide egokien hedapena garatzera bideratua, betiere Euskadiko nahiz nazioarteko erakunde eta zentro teknologikoekin lankidetzan
TransisLab proiektuaren hirugarren bilera
2025eko azaroaren 19tik 21era, ALCk TransisLab proiektuaren hirugarren bileran parte hartu zuen, FICOBAn (Irun). Partzuergoko bazkide guztiak bildu ziren, aurrerapenak ebaluatzeko eta bizitza-luzerarako gizarte-berrikuntzan mugaz gaindiko lankidetza indartzeko.
Azaroaren 19an TransisLab Transferentziako Lehen Mintegia egin zen, eta bertan proiektuaren helburuak eta tarteko emaitzak aurkeztu ziren, baita FRAGILABen esperientzia pilotuak ere. Transferentzia-tailerrak egin ziren hiri- eta landa-inguruneetan ekimen horiek onartzeko aukerak aztertzeko.
Bestalde, azaroaren 20an eta 21ean TransisLab partzuergoaren hirugarren bilera egin zen, eta bazkide guztiak bildu ziren proiektuaren aurrerapenaren balantzea egiteko eta mugaz gaindiko ekimen horren hurrengo urratsak koordinatzeko.
ALCko Itziar Morenok TransisLab Agenda egiteko metodologia azaldu zuen. Metodologia horrek literatura berrikustea, gizarte-politiken kudeatzaileekin elkarrizketak egitea eta mugaz gaindiko erakundeekin tailerrak egitea uztartzen ditu, irtenbide berritzaileak bultzatuko dituen lankidetza-esparru bat, gizarte-berrikuntzako mugaz gaindiko ekosistema bat eta prestakuntza- eta esperimentazio-azpiegitura partekatu bat diseinatzeko helburuarekin. Agendak familia- eta toki-sistema soziosanitarioak lotuko dituzten sei esperientzia pilotu inplementatzeko balioko du, landa-eremuetan 400 adineko ahulen bizitza hobetuz.
Inklusioaren aldeko Berrikuntzako Esperientzia eta Joerei buruzko Europako XIII. Foroan parte hartu dugu
Azaroaren 26an, asteazkena, ALCk Inklusioaren aldeko Berrikuntzako Esperientzia eta Joerei buruzko Europako XIII. Foroan parte hartu zuen. Foro hori Inklusioaren aldeko Berrikuntzaren Europako Sareak antolatu zuen, eta Acción Contra el Hambre-k gidatu zuen Madrilen.
Gorka Espiauk "Helburua aldaketa sistemikoan" saioan parte hartu zuen, partekatuz nola ALCk berrikuntza sozial irekian eta eraldaketa komunitarioan lan egiten duen, eta nola herritarren, erakundeen eta beste eragile batzuen arteko lankidetzak konponbide inklusiboagoak eta iraunkorragoak sor ditzakeen.
Edizio honetan, ebidentzia erabaki politikoak hartzearekin nola konektatu erakutsi zuen foroak, teoria eta esperientzia zehatzak konbinatuz. Erakunde publikoek, enpresek eta gizarte-erakundeek elkarrekin egindako lanari esker, aldaketa sistemikoak bultzatzen, komunitateak eraldatzen eta enplegua eta ekintzailetza inklusiboa sustatzen ari diren ekimenak nabarmendu ziren.
Ekitaldia YouTube eta LinkedIn bidez eman zen zuzenean, eta Europa osoan politika inklusiboagoak eta erresilienteagoak inspiratzeko funtsezko gune gisa finkatu zen.
ALCk K-Tool aurkeztu du II.Congrés de Ciència Ciutadana de Catalunya-n
ALC-k K-Tool aurkeztu zuen, bere tresna digitala, prozesu sistemiko eta elkarlanerako berrikuntza sustatzeko, II. Congrés de Ciència Ciutadana de Catalunya-n, azaroaren 18an, Bartzelonako Parc de Recerca Biomèdica (PRBB)-n ospatua.
37. Mikro-hitzaldian, “K-Tool (Tresna digitala). Ikuspuntu sistemikotik partekatutako berrikuntzara, erronka konplexuak lantzeko” izenburupean, Beth Espinalt (DOER) eta Raimon Mirada (Bestiario) erakutsi zuten nola K-Tool plataformak errealitate sozial konplexuak behatzeko, narrazioak eta eraldaketa-aukerak identifikatzeko eta ezagutza modu partekatuan kudeatzeko aukera eskaintzen duen.
K-Tool ALCren esperientzia islatzen du, gizarte-berrikuntza irekiko eta komunitate-transformazioko prozesuetan, datu kualitatiboak, ikuspegi anitzak eta ikusgarritasun aurreratuak integratuz erabakiak hartzeko eta soluzioak sortzeko prozesuan laguntzeko.
2025eko Ciència Ciutadana Kongresuak ondorio argia utzi zuen: herrialdea paradigma-aldaketa baten erdian dago. Ikerketa ez da laborategietatik bakarrik kontzeptualizatzen, baizik eta erakundeen, herritarren, eskola, enpresa eta administrazioen arteko lankidetzan. Bide hori denbora, egonkortasuna eta ikuspegi estrategikoa eskatzen duen arren, dagoeneko imajinario kolektibo berri bat sortzen ari da, non herritarrak ez duen zientzia bakarrik behatzen, baizik eta aktiboki eraikitzen duen.
ALC-k Ktool-a aurkeztu du UNDP Knowledge Summit-en Dubain
Agirre Lehendakaria Centerrek K-tool tresna aurkeztu zuen UNDP Knowledge Summit-en, azaroaren 19an eta 20an Dubain. Saioa, UNDPk antolatua, arduradun publikoak, garapeneko profesionalak, think tank-ak eta ikerlariak bildu zituen, garapeneko adimena nola erabil daitekeen politikak diseinatzeko eta erabakiak hartzeko modu eraginkorragoan aztertzeko, gero eta konplexuagoa den mundu batean.
Gorka Espiau izan zen mahai-inguruko hizlarietako bat, “Development Intelligence as the ‘Operating System’ for More Effective Policy & Decision Making” izeneko saioan. Berekin batera, mahai-inguruko beste hizlariak izan ziren: Dr. Justin Lane, CulturePulse-eko zuzendari exekutibo eta sortzaileetako bat; Mohammed Salih, UNDP Libia-ko ordezkari laguntzailea; Pedro Conceição, UNDP-ko Giza Garapenari buruzko Txosten Bulegoko zuzendaria; eta Sibel Saylan, UNDP ICPSD-ko lankidetza espezialista. Saioa Jennifer Colvillek zuzendu zuen, UNDP Regional Hub Amman-eko Berrikuntza Taldeko liderra.
Bere hitzaldian, Espiauk erakutsi zuen nola K-tool datuak, herritarren ezagutza eta narrazioak integratzen dituen, ikaskuntza etengabea eta erabakiak denbora errealean hartzea ahalbidetzeko. Tresna aplikazio adibide gisa aurkeztu zen development intelligence-eko ikuspegi berrian, aurreikuspen handiagoa duten, elkarren artean sortutako eta konektatutako sistemak sustatuz.
Nekazaritza, gaur eta etzi
Jakoba Errekondoren artikulua, K aldizkariaren 1. zenbakian argitaratua
Irudiak: Vicente Paredes
Paisaia
Nekazaritza da kultura guztiaren iturria. Kultura hitza bera latineko “colere”, lurra landu, hitzetik dator. Etimologiaren bidezidor korapilatsuetan sartu gabe, esan dezakegu: garen guztia, gure kultura guztia, komunitate gisa elkar lotzen gaituzten izakera, identitatea, hizkuntza, nortasuna eta abar guztiak nekazaritzari zor dizkiogula.
Nekazaritzak eman digu lur bati lotuta bizitzeko aukera; eman digu kalitatezko elikagaiak izateko aukera. Baina, batez ere, eman digu denbora. Landareak erein eta haien uzta jaso artean, baratzesoroaren zaintza lanak egin artean denbora asko dago pentsatzeko eta komunitate zentzua garatzeko. Horrek ekarri du egun garen guzti hori, euskaratik hasi eta euskaraz egiten dugun guztirainokoa. Denbora hori da bizitzak eta elkarbizitzak duen gauza garrantzitsuena; gaur, agian, sekula baino garbiago ikusten dugu hori. Denbora hori gabe ez genuke ez eskola, ez arkitektura, ez musika, ez poesia, ez hainbeste gauza; bera gabe ez ginateke gu izango. Izateko nekazaritza behar dugu. Edonork nor izateko jan egin behar du. Nor hori jantzia izateko jan egin behar du, eta kultura jakintza da. Jan eta jaki.
Lurra lantzen duen jendea nahitaezkoa du kultura guztiak. Kulturaren galera, elkarbizitzaren galera, izaeraren galera, identitatearen galera, hizkuntzaren galera, garenaren galera kalitatezko elikaduraren galeratik dator, janari txarretik, elikadura txarretik elikatzen da. Janari txarra edota goseak pobrezia dakar, eta kulturarik eza. Bere alabak behar bezala elikatu ezinik dabilen jendartea, ez da bizi, iraun egiten du. Ez du garatzeko denborarik.
Hortik lurrari eman behar diogun etengabeko zaintza. Gure planetaren zati nimiño bat besterik ez da nekazaritzari eman eta gure elikadura osatzeko erabiltzen duguna, %1 ere ez. Lur hori zaintzea da jendartearen lehentasun lehena behar - ko lukeena. Gure nahia, nekazariek osatuko luketena. Nekazariek lurrari eman behar diote bizia. Bizi hori da gero geurea, geure bizia. Lur bizirik gabe gu ez ginateke ezer, ez ginateke.
Horrela sortzen ditugu gure paisaiak. Gure paisaia gara gu. Euskal Herrian ez dago ingurune naturalik, txokoren bat edo beste kenduta, bat bera ere ez. Gure ingurunea geuk sortua da gure amonaren amonaren amonak, mendia erre, landatu, inausi, erein eta abar egin ondorengo emaitza. Gure bizimodua, gure ekonomia eta batez ere gure elikaduraren ispilua da paisaia. Gure kulturak, gure jateko erak sortutako paisaia kulturala. Jaten duguna garela esan ohi da baina benetan garena jaten dugula esango nuke nik. Kultura bakoitzak etengabe eraiki eta deseraiki eta berreraikitzen ditu bere paisaiak. Beraz, kultura bakoitzak bere paisaiak ditu. Gu eusten gaituen eta bizia ematen digun lurrari geuk ematen diogu forma eta izaera eta horixek dira gure paisaiak. Geu garena ikusten du - gula paisaian zioen Fernando Pessoa poeta portugaldarrak.
Nekazaritza
Nekazariak dira gure paisaien zaintzaileak. Gure bizimoduak eta elikadurak aginduko du zein motatako paisaia sortu behar dugun eta nekazariek eraikiko dute eta zaindu. Paisaia bakoitzak azalduko du bere garaia.
Baina nekazaritzaren aiekatik bi Euskal Herri ditugu, uren isuriak banatzen dituzten mendiek bereizten dituzte: isuri atlantiarra eta isuri mediterranearra.
Euskal Herri atlantiarrean ez da gauza bera XVI-XVII. mendeetako jendarte aberats, okitu, industrial, merkatari eta hiritarra eusten zuen paisaia edo XVIII-XIX. mendeetako jendarte pobretu, nekazaldu eta landatarrak sortutakoa. Industrializazioak nekazaritza uztea dakar lehen ondorio gisa eta XVII-XVIII mendeetan alderantzizko bidea eman zen hirietatik eta industriatik landa ingurunetara sakabanatzea. XX. mendean berriz industria ikaragarri indartu zen eta nekazaritzaren gainbeherakada hasi zen. Horren ondorio da gaur egun bizi dugun paisaia. Ordura arte landu izan ziren lur eremu asko aziendarentzako edo etxerako elikagaiak sortzeko erabiltzetik basogintzara igaroko dira. XX. mende osoan gauzatu da eraldaketa hori eta XXI. mende honetan areagotu egin da, hobeto esanda egundoko sukarraldia bizi duela esango nuke. Mendian ematen ari den aldaketa ere egungo jendartearen bizimoduen eta pentsakeren islada besterik ez da, baina hori beste baterako utzi beharko dugu. Isuri honetako Ipar Euskal Herrian ez da industrial-nekazari aldaketa historiko bortitzik bizitu eta lurraldearen nekazaritza eredua mantendu egin da, gaur bertan ederki asko ikusi daitekeena.
Aldiz, Euskal Herri mediterranearrean ez dute industrializazio aro bortitzik bizitu eta historian nekazaritza eredua oso gorabehera gutxirekin bere horretan mantendu dela esan daiteke. Horrek eragina izan du jendartearen bizimoduan bezala herrien tipologian eta lurraldearen okupazio ereduan. Biztanleria herrietan bilduta bizi da eta lurralde osoa nekazaritza ekoizpenerako erabiltzen da. Isuri mediterranearrean itsaso haren inguruko lurraldeetan ematen den oinarriko nekazaritza garatu da milaka urtetan. Hiru mozkin edo ekoizpen dira nagusiak: ogia egiteko laboreak, olioa egiteko olibondoa eta ardoa egiteko mahatsa. Mendea joan eta mendea etorri, hiru uzta horien inguruan ibili da lurralde horretako bizimodua; batzuetan laboreak gehiago edo gutxiago, olibondoak behera eta mahastiak gora, edo alderantziz…
Egungo nekazariak
Euskal Herri mediterranearrean laboreakolibondoa-mahatsa hirukotearen langintzak nekazari espezializatuak sortzea ekarri du langintza bakoitzean: labore-ekoizleak, olibazaintzaileak eta mahastizain-ardogileak. Ondo bereizitako hiru hankeko eredu horren arabera aldatu da nekazaritza eta ondorioz paisaia, eta batez ere hiru mozkin horiek lantzeko berritu, egokitu eta berriz berritu egin den eta egun ere egiten jarraitzen duen teknologia: tresneria, haziak, ongarriak, tratamenduak, eraldaketa guneak, elikagaien industria eta abar. Teknologiaren espezializatzea eta horretara egokitzeko laborariaren gaitasuna dira egun nekazaritzaren ezaugarri nagusiak. Sail handiak, gero eta handiagoak, eta paisaia uniformeak, gero eta uniformeagoak, dakartza teknologiaren erabilera areagotzeak, eta beste ondorio zuzen latzago bat ere bai: nekazariak urritzea. Gero eta nekazari gutxiago beharko da lur sail berak lantzeko. Nekazaritza horren ondorio argiena bioaniztasunaren murrizketa da. Bioaniztasuna maila guztietan: gure paisaia kulturalen espezie nagusia den herrietako biztanleen, hau da jende biziaren bioaniztasuna eta naturaren edo ingurumenaren aiekako bioaniztasuna. Landa guneetako biztanlegoaren jaitsierak bertako kulturaren pobretzea eta desagerpena dakar. Ingurumenaren aldetik, teknologiaren erabilera areagotzeak erreka, landare-hesi, zuhaizti eta abarren gainbehera dakar, uztarri berean datorren espezie aberastasunaren atzeratzearekin batera. Gure bioaniztasun berezia osatzen duten gure paisaia kulturalak zaintzen dituen nekazari landatarra eta paisaia kultural horren bioaniztasun kulturala-naturala, biak ala biak nabarmen urritzen ari dira.
Isuri atlantiarrean bi alde berezi behar dira: EAEkoa eta Ipar Euskal Herrikoa. Ipar Euskal Herriko nekazaritza, aipatu bezala eredugarria da. Ez dago erabat espezializaturiko nekazal eredu nagusirik. Bai ordea lurraldearen ezaugarri edafologiko, geologiko eta klimatikoetara ederki egokituriko nekazaritza mistoa; urte askoren garapenaren eta egokitzapenaren ondorio moldatu eta aurrindutako. Etxe askotan bizi dira azienda, fruitu arbolak, soroak, baratzeak eta oihana ustiatuz; horri mozkinak eraldatzeko eta merkaturatzeko eta saltzeko elkarteak sortzeko ohiturak erantsi eta teorikoki nekazaritza eredugarri bat aurreikusi daiteke.
Ipar Euskal Herrian deskribaturiko nekazaritza eredua lehen isuri atlantiar osoan zen. XX. mendearen azken laurdenetik hona erabat aldatu da panorama. Ez dago ia eredu horri jarraitzen dion etxalderik. Ia denak erabat espezializatu dira; behi-esnea izan da garabide nagusia. Bide horrek eskatu izan duen gero eta inbertsio handiagoak, aurreko inbertsioa ordaintzea bukatu gabe berriak egiteko errota-harrian sartuta, nekazariak ito egin ditu eta gaur egun argi dago bide horrek ez duela inolako etorkizunik. Bestetik tresneria gero eta handiagoa erabili beharrak ekarri du lur askoren uztea, aldapak eta isuri handiko sailak ezin dira behar bezala landu eta horrek erabat utzitako lur sailak izatea edota nekazaritza ez hain industrializatuan landu daitezkeen sail horiek basogintzara igarotzea eragin du. Eredu horrek janari kopuru handiak kanpotik ekartzea eskatzen du eta behientzako besterik izango ez diren jakiak ekoiztera. Behi-esnearen prezioaren gorabeherak ez daude nekazarien esku, saltoki gune handienetan baizik eta horrek bideraezina egiten du esne ekoizpena lurralde horretan. Esnearena adibide bat besterik ez da, makina bat badugu eta nekazaritza ataka oso larrira eraman dugu.
Gainbegirada honetako nekazaritza industriala eta laborantza intentsibora emandako lurretatik kanpo badago beste era bateko nekazaritza lantzen duenik ere. Hor dugu Ipar Euskal Herriko nekazaritza eredugarria, baina baita oso hurbileko kontsumitzailea zaintzen eta elikatzen duen nekazariak ere badira. Jendartearen zaintza eta benetako kalitatezko elikadura eskaintzeko beharrekoak diren mozkinak sortzen dituztenak. Ekologikoa, biologikoa edo organikoa deitzen den nekazaritzak 30 urtetik gora ditu gurean eta gero eta indartsuagoa da. Herrialde guztietan sakabanatua lantzen bada ere, lurralde nekazariena den Nafarroan du indar gehien. 800dik gora nekazari, eraldatzaile eta abar ari dira egun eta 66.000 hektareatik gora lantzen dituzte, 2022ko datuak dira. Hamar urte lehenago, 2013an 500 eragile ziren eta 51.000 hektarean lantzen ziren.
Ekologikoan lantzea aldaketa sakon baten hasiera besterik ez zen izan. Ondoren etorri dira, eta gelditzeko gainera, nekazaritza biodinamikoa, birsortzailea edo erregeneratzailea, permakultura, sintropikoa eta abar. Hemendik duela ez urte asko pentsaezinak zitzaizkigun ekoizpen berriak ahuakatea eta tea, sagardoaren munduan gertatzen ari den iraultza, eraldaketa eta merkaturatze bide berriak eta abar; oso urte gutxi barru orain sinestezina zaigun nekazaritza bat izango dugu. Kontsumitzailea ere ez da atzera geratu eta nekazariekin lotura zuzenak eta ahalik eta motzenak sortzeko ahaleginak hasi besterik ez dira egin. Hortik etorri da etorkizun oparoena aurreikusten zaion nekazaritza eta kontsumo eredua: agroekologikoa.
Agroekologiak ingurumena zaintzen du denon bioaniztasuna eta bizitza kalitatea bermatuz, ekoizlea zaintzen du lan baldintzak doituz emakumearen lana harrotuz eta prezio duinak ziurtatuz, lurra zaintzen du etorkizuneko elikadura ziurtatuz eta jendartea zaintzen du kalitate goreneko elikagaiak eskainiz, bertokoak eta sasoikoak. Zirkulu horrek borobiltzen du etorkizuneko nekazaritzaren garapena, dagoenerako Euskal Herrian toki askotan, jende askoren lanarekin, kontsumitzaile askoren esku hartzearekin eta kontzientziadun jendarte ahaldundu batekin.
Nekazaritza hori lantzen dutenak gero eta ahaldunduagoak daude. Bai formakuntzaren ikuspegitik, bai emakume nekazarien lana azaleratuz eta behar duen tokia emanez, bai jendartean saretzearen ikuspegitik eta, eredugarria dena, ingurumenaren zaintzan jendartearen jarrerak bideratuz eta gidaritza lana eginez.
Gidaritza
Administrazioak eta haien orbitako teknikarien eragina oraindik ere nabarmena da. Batez ere ingurumena eta kalitatezko bizimoduan nekazaritzak duen eraginarekin datozen aldaketak, pixkanaka atzeraezinezkoak izango direnak gogoz eta indarrez sustatu beharrean, itxurakeriak itxurakeri, zangotrabatzen besterik ez dira ari.
Lehengo mendean nekazaritzan abiatu zen “iraultza berdea” deiturikoa, ez iraultza eta ez berdea ez zena, ongarri eta pestizida sintetiko kimikoekin gure lurra egun dagoen egoera negargarrira ekarri duena, administrazioen eta teknikarien saihetserako begiradaren laguntzari zor zaio, neurri handi batean. Horrek ekarri gaitu ia lehen sektorerik gabeko Hego Euskal Herriko isuri atlantiarra izatera, adibidez.
Egun teknokratek ez dute iraultza berdearen frakaso historikoa aipatzen eta teknologiaren berrikuntzetan jarrita dituzte esperantza guztiak. Makro eskalako proiektu erraldoiak dituzte buruan ezinezko helburuekin: hidroponikoa bezalako ekoizpen sistemak, zeinak kalitate kaxkarreko elikagaiak ekoizteaz gain egungo ingurumen ikuspegitik onartezinak dira; eskala makroan diseinatutako ukuilu eta haragi haztegi kutsatzaileak; “haragi” artifiziala sortzeko inbertsioak; akuaponia (arrain hazkuntza eta nekazaritza uztartzen dituen sistema) zientzia fikziozko itxurako ekimenak, eta abar. Panorama tamalgarri honen adibide garbienetakoa basogintzarekin Bizkaian eta Gipuzkoan gertatu dena da. Alor horretan ere barrutik sortutako ekimen eta indarrak irauliko du egoera.
Egoera horren aurrean jendartearekin eta haren bizitza kalitatearekin, etorkizuneko lur biziarekin, ahalik eta aniztasun handieneko ingurumenarekin engaiatuta dagoen nekazaria da etorkizun bakarra. Dagoenerako bide horretan ari direnak dira Euskal Herriko jendarte osoaren egungo gidari garrantzitsuenak. Aldaketarako eta bihar berri baterako eguneroko borrokaren eta lanaren muturraren burua direnak.
Perico Legassek handiak esan zuen bezala: “gaur egun egin dezakegun ekintza politiko garrantzitsuena jatea da”. Zer jaten duzu? Non erosten dituzu elikagaiak? Horiek dira politikariei egin behar dizkiegun galderak. Benetan gure Herriak argitu, bideratu eta sakondu behar dituen etorkizunerako zalantzak.
Erosi bertokoa eta sasoikoa. Lurretik platererako bidea moztu, hau da, erosi hurbileneko nekazariari. Prezio duina ordaindu, zure osasuna hortik dator, edo hortik dijoa… Elikadura, lurra, osasuna eta bizitza bizia elkarlanean hobe. Eta herri jantzi eta aurreratua izaten jarraitu nahi dugu, ala? Elikadura txarrak dakartza pobrezia, kulturarik eza edo ezjakintasuna, kalitate eskaseko bizimodua eta etorkizun beltza.
Munduko gastronomiaren puntaren puntan gaudela dioten horiei ere gomendio horiek berak luzatuko nizkieke. Ahoa-betean hitz egiten dutenean munduaren ahoak asetzeko guretik heldu eta sustatu, benetan. Bi datu amaitzeko: Euskal herrian jaten den legatzaren %94 kanpotik ekarritakoa da eta nekazariari beharrean supermerkatuan erosten badugu letxuga bat ordaindu duzunaren %16a soilik jasoko du nekazariak.
K Aldizkaria jaso nahi duzu? Esteka honetan aurkituko duzun formularioa bete besterik ez duzu egin behar.
Galdakaok bere lehen ko-kreazio saioa ospatu du komunitatea indartzeko eta osasun eta ongizate-sistema berrikusteko
Urriaren 27an, Galdakaok bere lehen ko-kreazio saioa ospatu zuen ALCren eskutik, Galdakao Zeugaz programaren barruan eta udalerriaren baitan garatzen ari den eraldaketa komunitarioko prozesuaren barruan. 40 pertsona baino gehiagok hartu zuten parte saioan, tartean Udalaren, Osakidetzaren, Bihar kooperatibaren, Agintzari, Elkarbizi adinekoen elkartearen, AMPAren, Farmamundi eta Erabideko ordezkariak, beste hainbat erakunderekin batera, baita herritarrak ere modu indibidualean.
Lankidetza honen helburua, Galdakaoko osasun eta ongizate-sistema berrikustea eta estrategi lokal berritzaile bat sustatzea da, ikuspegi integrala eta komunitarioa hartuta. Saio honen helburua irtenbide kolektiboak eraikitzea zen, hala nola bakardade ez desiratuari aurre egiteko edo komunitateko elkarloturak indartzeko beharrarekin lotutako erronkei aurre egiteko.
Talde motorrak, dagoeneko 70 entzute baino gehiago eginak zituela, perfil etnografikoak eta tokiko narrazio eguneratuak parte-hartzaileekin kontrastatu zituen, une horretarako bildu den informazioa baliozkotu eta aberasteko aukera emanez. Profil hauek udalerriaren irudi bizia jasotzen dute, eta ideia gakoak jasotzen dituzte, hala nola tokiko sareak eta auzo-dendak indartzeko garrantzia, dauden aniztasuna aitortzea eta ahulezia talde sozialen artean partekatua dela ulertzea.
Agertu ziren narrazio indartsuenen artean, komunitate ahul gisa elkarloturaren aitortza kolektiboa nabarmendu zen, pertsona guztiek —adina, egoera edo baldintza gorabehera— beharrak dituztela eta laguntza eskaini dezaketela ulertuz. Zaintza eta elkarren laguntza ikuspegi hau Galdakaoko prozesuaren oinarrietako bat bihurtu zen.
Profilen kontrastearen ondoren, parte-hartzaileek talde txikietan lan egin zuten, eta hiru ko-kreazio arlo lehentasunez landu zituzten:
-Rol edo profil komunitario berria, gaitasun kolektiboak eta laguntza loturak indartzeko orientatua.
-Etxebizitza dimentsio komunitario batetik, auzokideen arteko konexioa eta laguntza nola sortu aztertuz, eskaileretan edo etxebizitza-blokeetan.
-Komunikazioa, informazioa eta irisgarritasuna, udalerrian pertsona guztiek bizitza ezagutzeko eta parte hartzeko dauden bideak hobetzeko erronkarekin.
Jardunaldia itxiera partekatuarekin amaitu zen, bertan landutako ideiei jarraipena ematea eta entzute prozesua jarraitzea adostuz, parte-hartzaileen iradokizunak eta ekarpenak txertatuz.
ALCk Kunsthal Bilbaoko Aldaketarako Diseinu Masterrean parte hartu du
Kunsthal Bilbaoko Aldaketarako Diseinu Masterraren baitan, ALCk “Erronka konplexuei heltzeko berrikuntza sozialaren ikuspegia” izeneko saioa eman zuen.
Saioa Julen Larrañagak, Mikel Álvarezek eta Beñat Oiartzabalek gidatu zuten, ALCko proiektu-koordinatzaileek, eta haiek ikasleekin partekatu zituzten zentroak bultzatzen duen berrikuntza sozial sistemikoaren ikuspegiaren oinarriak eta tresnak.
Formazioaren helburua ikasleei ekosistema konplexuak ulertu eta eraldatzeko aukera ematen duten metodologia hurbiltzea izan zen, inteligentzia kolektiboaren, entzute sakonaren, interpretazio partekatuaren eta sorkuntza kolektiboaren bidez. Dinamika parte-hartzaileen bidez, aldaketa iraunkorrak eta komunitateen zein erakundeen beharretara egokitutakoak sortzeko moduak esploratu ziren.
Formazioan zehar K-Tool-a erabili zen, ALCk eta Bestiariok garatutako tresna digitala, berrikuntza sozialeko ekosistemei buruzko informazio konplexua antolatzen eta bistaratzen laguntzen duena. Tresna honi esker, aktoreen eta proiektuen arteko loturak hobeto ulertzea, aldaketa bultzatzen edo oztopatzen duten faktoreak identifikatzea, eta ekintzen eragina denbora errealean baloratzea posible da.
Ikasleek tresnarekin zuzenean esperimentatzeko aukera izan zuten, eta haren potentzialari buruz hausnartu zuten, elkarlana hobetzeko, erabakiak hartzeko prozesua sendotzeko eta berrikuntza etengabeko kulturari bultzada emateko.
ALCk Berrikuntza Digitalari eta Nazioarteko Lankidetzari buruzko hitzaldia moderatu du Palau Macayan
Atzo, 2025eko urriaren 8an, Bartzelonako Palau Macayan "¿Puede la innovación digital estimular una cooperación al desarrollo más transformadora? Tecnologías emergentes para responder a desafíos complejos" izeneko hitzaldia egin zen, “la Caixa” Fundazioak eta UNESCOk antolatuta, Work4Progress programaren urteko kongresuaren esparruan.
Bilkurak esparru publiko, pribatu eta akademikoko ordezkariak bildu zituen, sortzen ari diren teknologiek nazioarteko lankidetzan duten eginkizunari buruz hausnartzeko, eraldaketa digitaletik abiatuta erronka global handiei erantzuteko gai diren ikuspegi etiko, inklusibo eta kolaboratiboak aztertuz.
Datuen dimentsio kulturala, IA eta berrikuntza soziala aztertzen
Biki Digital Sozialen bidez, ALCk datuak, adimen artifiziala eta adimen kolektiboa uztartzen dituen ikerketa sustatzen du AEBetako unibertsitate eta zentro nagusiekin, teknologia ulermen kultural eta berrikuntza sozial sistemikoan errotzeko garrantzia azpimarratuz.
Irailaren 22tik 30era, Agirre Lehendakaria Centerrek New York eta Bostonen bilera eta trukaketa saio intentsiboak egin zituen, Columbia Unibertsitatearekin lankidetza sakontzeko eta Biki Digital Sozialen (SDT) kontzeptualizazioari buruzko ikerketa aurrera eramateko.
