Categoría Ezagutza
Interpretazio kolektiborako espazio alternatiboak: sutegien bidez zainketa-sistema berri bat irudikatuz
Oxfam Intermón-ek eta Agirre Lehendakaria Center-rek (ALC) entzute prozesu bat bultzatu zuten gaur egungo zaintza sistemaren inguruan dagoen pertzepzio aniztasuna sakon ulertzeko, arreta Getxoko udalerrian (Euskadi) eta Nou Barris barrutian (Katalunia) jarrita.
Oxfam Intermón eta ALCren arteko lankidetzaren barruan, 2023ko urriaren 22an interpretazio kolektiboko saio bat egin zen San Martin parrokiako txokoan (Algorta, Euskadi). Bilera horren helburua entzute prozesuan sakontzea izan zen. Horrekin batera, ko-sorkuntzako elementuak zainketen azterketan txertatzea izan zen asmoa. Horretarako, sukaldaritzako ariketa bat hartu zen oinarri.
Gastronomiaren esparruan kokatutako interpretazio kolektiboko dinamiketan, mahaia da kultura desberdinak bateratzen dituen gunea. Mahai horretan hainbat nazionalitate edo erlijiotako pertsonak batzen dira askotan, euren sukaldetako osagaiak eta esperientziak partekatuz. Mahaiak, hortaz, kontakizunak, errituak eta balioak azaleratzea ahalbidetzen du. Ez hori soilik, gisa berean sustatzen du horiek partekatuak izatea. Hortaz, hizkuntza-desberdintasunak gainditzen dituen hizkuntza partekatu bat bihurtzen da gastronomia.
Aipaturiko dinamikan helburuak aurkeztu ondoren, parte-hartzaileak beren historia edo nortasuna biltzen duen osagai bat partekatzeko gonbita egin zitzaien. Ariketa hau ertsiki lotua dago ikerketa etnografiko partizipatiboaren kontzeptuarekin, zeina "sukaldaritzako autoetnografiaren" ideiaren inguruan egituratzen den. Kontzeptu horre atzean honako ideia dago: gizabanakoek osagaiak aukeratu eta partekatzean, sorkuntza kolektiboko dinamika baten parte bilakatzen dira. Mintz-ek dioen moduan (1985) "janaria eta edaria historia eta kulturaren eramaileak dira". Ariketa horri esker, taldean berdintasun- eta enpatia-giroa sortu zen eta, aurretik zeuden hierarkiak alde batera utziz, parte-hartzaileak eroso sentitu ziren dinamiketan askatasunez parte hartzeko.
Ondoren, eguneko menua egiteko sukaldaritzako jarduerak aurkeztu eta banatu ziren parte-hartzaileen artean. Prestakin guztiek Marokoko, Latinoamerikako eta Euskadiko elementuak zituzten, horrela parte-hartzaileen kultura eta sukaldaritza-sustraiak uztartuz.
Ogia erre, barazkiak moztu eta laberatu, postrearen osagaiak irabiatu edo haragia ontzen zuten bitartean, ALCko taldeak entzute-gune bat dinamizatu zuen, zainketa-sistemen inguruko elkarrizketa sustatzeko:
Nola ikusten duzu zeure burua besteen zaintzapean?, Nork zainduko zaituela uste duzu?, Zer gertatuko da zahartzarora iristen garenean eta jada geure kabuz moldatu ezin garenean?, Nola imajinatzen dugu hurrengo etapa hori, etorkizun hori?, Nork du hori konpontzeko erantzukizuna?, Zaintza-sistema integrala eska daiteke?, izan ziren mahai gainean jarri ziren galderetako batzuk.
Era beran, saioan zehar aurreko hilabeteetan zehar identifikatutako narratibetan sakondu ahal izan zen.
Gure kontsumoaren gaineko ardura hartzeko prest?
Testua: Miren Arregi (Goiena S. Koop), K Aldizkaria-ren 0 alean argitaratua
Argazkiak: Inma Barrio
Azalaren argazkia: Debagoiena Aramaioko begiratokitik, Alfontso XIII erregeak 1905ean inguru horretara egindako bisitaren ostean jarritako “Suitza txikia” izenez ere ezaguna. Zona hau egokitzat jotzen da, haize-boladak aprobetxatzeko balizko parke eoliko bat jartzeko aukera gisa.
Klima larrialdia da gure zibilizazioak parez pare duen erronkarik konplexuena. Gure garapen eredu ez-iraunkorraren sintoma nagusia da klima larrialdia; eta haren ondorio, berriz, lurraren berotzea, muturreko klimak, biodibertsitatearen galera, migrazioa, gerrak eta abar. Azkenaldian, gaia ohiko bilakatu da kaleko eztabaidetan, hedabideetan eta politikarien ahotan. Hainbat zientzialarik, elkartek eta erakundek urteak daramatzate herritarren kontzientziak piztu eta jendartea egoeraz jabetu nahian, baina ezin da ukatu azken urteetako energiaren prezioaren gorakada izan dela jendartearen zati handi bat erronkaren tamainaz jabetzera eraman duena. Orain bai, zerbait mugitzen ari da gizartean, eta dagoeneko gutxi dira energia krisia zalantzan jartzen dutenak. Izan ere, energiaren sektorea da, energia fosilen erabileragatik –petrolioa, ikatza eta gasa–, berotze globalaren eragile handienetako bat, CO2 isurketa gehien sortzen dituen sektorea den heinean.
Kontsumo handiko herrialdea
Sarri entzun dugu eta, hala ere, entzuten dugun bakoitzean zirrara sortzen duen esaldia da: planeta osoko 7.000 milioi pertsonek Euskal Herriko biztanleek sortzen duten CO2 isurketa adina sortuko balute, orduan, lau planeta beharko genituzke. Euskal Herria hiru milioi biztanleko herria da, fosilekiko dependentzia itzela duen lurraldea. Gure energia kontsumoa ere oso handia da, munduak kontsumitzen duen batez bestekoaren bikoitza, eta kontsumitzen dugun energiaren %86 kanpotik dator.
“Mendebaldeko pentsamoldean Prometeo gidari izan dugu. Jainkoak izan nahi izan dugu eta mugarik gabe bizi. Amets horren garapenean zientziak eta teknologiak lagundu digute eta kapitalismoa eredu sozioekonomiko bakartzat ulertu da”, dio EHUko Ekopol ikertaldeko Iñaki Barcenak, gure garapen ereduaz galdetuta. Berandu jabetu gara gure Lurra finitua dela, eta dagoeneko neurri askotan planetaren mugekin topo egiten ari gara. “Bi faktore daude bizi dugun egoera ulertzeko: klima aldaketaren azelerazioa eta baliabide energetiko fosilen agortze-prozesua. Biak batera agertzen dira eta gure zibilizazioak sortutako eredu produktiboa zalantzan jartzen dute”, gehitu du Barcenak. Eta argi dago, gure gizartearen hazkunde eredua erabat loturik dago erregai fosilen muga bako
ustiaketarekin. Erregai fosilekiko menpekotasun hori barik ez geundeke gauden tokian. Gertatzen dena da eredu hori agortua dela eta, gainera, ezin dela esan oharkabean hartu gaituenik. Erromako Klubak 1972an kaleratu zuen Hazkundearen mugak liburuak argi esaten zuen gure garapen ereduak muga batzuekin egingo zuela topo, eta iritsi gara momentu historiko horretara. Beraz, nahitaez, egoera horrek garamatza dilema handi batera: erregai fosilekiko dependentzia hori nola alboratu diseinatzera, hain zuzen. Gertatzen dena da ez dagoela errezeta magikorik.
CO2 emisioak eta klima neutraltasuna
Izan ere, mundu mailako krisi ekologiko honen erdian, gas emisioak ezinbestez gutxitu beharko dira. Azken 200 urteotan erre ditugun erregai fosilen ondorioz CO2a kontzentratu da atmosferan eta horrek klima aldaketa suntsigarria eragiteko arriskuan jarri du gure planeta. IPCCren 2019ko txostenaren arabera, Lurraren tenperaturak gradu bat gora egingo zukeen jada, eta igoera horren ondorioak nabariak dira dagoeneko. Zehatzago, industrializazio garaitik hona atmosferara isuri ditugun berotegi efektuko gasak dira igoeraren erantzule. Gaindegiak berriki emandako datuen arabera, biztanleko 8,8 tona CO2 isurtzen dira atmosferara urtean Euskal Herrian; munduko batez bestekoa halako bi. Debagoienean 8,53 tonakoa da urtean, Tecnaliak egindako Debagoieneko aukera energetikoak ikerketaren arabera. Azterketa hori Debagoiena 2030 Garapen Iraunkorrerako Sareak egindako eskaera baten ondorio da.
Europar Batasunak 2050ean klima neutraltasuna lortzeko helburua jarria du; alegia, isuriak xurgapenak konpentsatzeko adina murriztekoa. Eta, bide horretan, mugarri da 2030. urtea, ortzi-muga horri begira baikara, Europak ezarritako helburuak jomugan. Esaterako, 2030erako, berotegi efektuko gasen murrizketa %55ekoa izatea; berriztagarrien kontsumoa elektrizitatean %65ekoa eta berriztagarrien azken kontsumoa %40koa; eraikinen kontsumo berriztagarria %49koa eta kontsumo murrizketa orokorra %36koa.
Arrasateren (Gipuzkoa) panoramika. Orografia berezia duen herria, mendiz inguratua eta demografia-dentsitate handikoa, Debagoiena eskualdeko industria-sare handiaren ondorioz.
Krisi energetikoa
Krisi energetikoa Europan ez da kontzeptu berria. Energiaren Euskal Erakundea bera krisi energetiko baten erdian sortu zen, duela 40 urte. Petrolioaren barrilak sekulako prezio-igoera izan zuen eta garai hartan petrolioarekiko dependentzia gaur egungoa baino askoz handiagoa zen. 1982an, trantsizio energetikoa gertatu zen; petrolioaren deribatuek %62ko parte hartzea zuten orduan EAEko kontsumo energetikoan eta gaur egun %44koa da. “Garai hartan gasik ez zegoen eta gasa sartzen joan gara azken urteetan. Egia da gasa erregai fosila dela, baina, hala ere, klima aldaketari begira isurketak jaistea lortu dugu urte hauetan guztiotan”, azaldu du EEEko zuzendari Iñigo Ansolak.
Hala eta guztiz ere, Euskal Herrian erabiltzen den energiaren %85 inguru erregai fosiletatik dator oraindik ere. Gaindegiak berriki emandako datuen arabera, Euskal Herriko energia-iturririk garrantzitsuena petrolioa da oraindik ere. Petrolioak eta haren deribatuek gure energia beharren %43 bete zituzten 2020an; elektrizitatea eta gas naturala %24 eta %22 izan ziren, hurrenez hurren, eta energia berriztagarriak %9.
Bestalde, EEEren datuen arabera, Euskal Autonomia Erkidegoan energia berriztagarriek gorantz egin dute energia-mixean duten parte-hartzean azken urteotan. Azken kontsumoan duen pisua %16,6koa izateraino, inportazio berriztagarriak kontuan hartuta. “Gure mix energetikoak erregai fosilekiko horrenbesteko dependentzia izanik, derrigortuta gaude neurriak hartzera berriztagarriak ezartzeko. Are gehiago, gure industriak duen garrantzia kontutan izanda. Izan ere, EAEko Barne Produktu Gordinaren %25 da industria, eta, horrek eraginda, garraioak duen energia kontsumoa ere handia da: gure energia kontsumo osoaren %42”, erantsi du Ansolak.
Etorkizuna berriztagarria izango da
Egoera horren ildora, gizartearen adostasuna erabatekoa da. Etorkizuna berriztagarria izango da edo ez da izango. Eta zerbaitetan ados jarri badira politikariak, herri eragileak, zientzialariak eta adituak, hori da, hain zuzen, energia berriztagarrietara trantsizioa egitea ezinbestekoa izango dela. “Hor ados bagaude, zerbaitetan hobetu dugu, bai”, dio EHUko ikerlari Iñaki Barcenak. “Baina trantsizio energetikoa aldaketa teknologikoa baino gehiago da. ‘Energia norentzat eta zertarako’ galdetu behar diogu geure buruari”, azaldu du, kezkaz, EHUko ikerlari Iñaki Barcenak. Eta hor dago gakoetako bat: berriztagarriak bai, baina non eta nola?
Debagoiena
Debagoiena da berriztagarrietara saltoa bertatik bertara bizi izaten ari den eskualdeetako bat. Industriaren pisu itzelarekin eta energia behar handiekin, hainbat dira eskualdean martxan jartzen ari diren ekimenak, baita gaiak piztu dituen eztabaidak ere.
Debagoiena Gipuzkoako barnealdeko eskualde bat da. Bizkaiarekin eta Arabarekin mugan dago eta 64.000 biztanle bizi dira bertan. Ekintzailetza kooperatiboaren sorlekua, sektore industriala izan da tradizionalki eskualdearen motorra. Kooperatiben mugimenduak egindako ekarpenari esker, herritarren arteko desberdintasun sozialik txikienetarikoa duen eskualdea da, aberastasuna banatzen jakin eta asmatu duena. Gaur egun ere eskualdeko enpresa-ehuna 400 industria-enpresak eta industriari lotutako zerbitzuak eskaintzen dituzten enpresek osatzen dute eta horietan guztietan 15.000 pertsonak lan egiten dute. Esan bezala, oso eskualde industriala eta energia kontsumitzaile handia da; industria horri esker ongizate maila ona mantendu duen eskualdea. Aitzitik, industrian ez ezik, garraioan ere oso kontsumo handia duen eskualdea da. Biztanleko 0,52 auto dago eta Gipuzkoako eta EAEko datua biztanleko 0,46 automobil da.
Debagoieneko orografiak berak ere baditu ezaugarri bereziak, Euskal Herriko orografiak bezala, haranez eta mendiz osatuta dagoelako, batik bat. “Industrialdeak eta hiriguneak dentsitate handikoak dira. Haranetan eraiki ditugu lantegiak eta herriak. Oso gune dentsifikatuetan bizi gara, pilatuta, eta horrek zaildu egiten du, esate baterako, parke fotovoltaikoen inplantazioa”, azaldu du Energiaren Euskal Erakundeko Iñigo Ansolak.
Berriztagarrien inplantazioaz ari garela, batzuek uste dute berriztagarriak dagoeneko antropizatuta dauden guneetan jarri beharko liratekeela; alegia, etxebizitzak, industriako eraikinetako teilatuak, kiroldegietako eta abarretako teilatuak aprobetxatu beharko liratekeela diotenak. Baina horrek badu eragozpen bat. “Sorkuntza distribuitu horren bitartez, nagusiki energia fotovoltaikoaren bidez garatzen denarekin iritsi gaitezke, gehienez ere, gaurko kontsumoaren %20 estaltzera”, dio Fagor Taldeko iraunkortasun arduradun Aritz Otxandianok. “Ahaleginak jarri beharko dira tamaina txiki eta ertaineko energia distribuitu horren garapenean, noski, baina, hala eta guztiz ere, gure teilatu guztiak fotovoltaikoz betetzea ez da nahikoa izango gure beharrei erantzuteko; bereziki, industriak behar dituen energia beharrei erantzuteko. Ongizate maila onargarri bat mantendu gura badugu, industria beharrezkoa da eta industriak energia behar batzuk ditu; beraz, pentsatu egin beharko dugu non eta nola ekoiztuko den”.
Noski, industriak berak ere gauzatu beharko du bere eraldaketa prozesua, gaur egun ekoizten diren zenbait produktuk ez baitute etorkizunean tokirik izango merkatuan; besteak beste, autoetarako egiten diren motorrak eta abar. Debagoienean automobilgintzak duen indarra kontutan izanik, erronka ez da makala izango. Halere, “gure industriak behar energetiko handiak izaten jarraituko du, oso oinarrituta baitago metalaren transformazioan, eta metala transformatzeko energia handia behar da”, dio Otxandianok.
Parke eolikoak
Azken hilabeteotan, trantsizio energetikoaren baitan, berriztagarrien inplantazioaren gaiak are pisu nabarmenagoa hartu du Debagoienean; bereziki, Norvegiako Startkraft enpresak Aramaio eta Eskoriatza artean eraikitzeko asmoa duen parke eolikoaren berri eman zuenetik. Ez da eskualde honetan prozesuan dagoen parke eolikoen proiektu bakarra; izan ere, zabala da Eusko Jaurlaritzatik izapidetzen ari diren proiektu berriztagarrien zerrenda. Gaur-gaurkoz, bailaran kokatzeko asmoa duten proiektu eoliko handiak lirateke Trekutz (Antzuola), Miritxa (Leintz Gatzaga) eta Statkraftek Eskoriatza eta Aramaio artean jarri gura duen Itsaraz parkea. Parke horrek 52,8 megawatteko gaitasuna izango luke eta 44.000 etxe hornituko lituzke. Datua industriara eramanda, Fagor Taldeak Debagoienean dituen lantegien kontsumo elektrikoa 240 Gwh da urtean; Statkraftek Aramaion eraikitzeko asmoa duen parkeak 150 Gwh inguru ekoitziko lituzke.
Miritxako proiektua, bestalde, Marieta gainean kokatuko litzateke, Arabako Arratzua-Ubarrundia, Burgelu eta Barrundia udalerrien eta Gatzaga udalerriaren artean. 27 megawatteko potentzia izango luketen lau aerosorgailu jartzea da asmoa. Grupo Capital Energy enpresak jarriko luke. Trekutzeko (Antzuola) kasuan, Cilda Energy enpresa da proiektua aurkeztu duena eta 12 megawatteko potentzia gordina duten bi aerosorgailu instalatzeko eskaera egin dute. Urretxu eta Antzuolari eragingo lioke proiektu horrek. Bi udalok proiektuaren kontrako mozioak aurkeztu dituzte eta alegazioak ere aurkeztuko dituztela aurreratu dute, prozesua aurrera baldin badoa.
Energiaren Euskal Erakundeak, aldiz, begi onez ikusten du berriztagarriak jartzera datorren edozein proiektu; betiere, hor sortuko den energia tokiko etxe eta enpresetarako bada. “Ikusiko dugu zein eredu sustatzera datorren; izan daiteke Ekiola bat, izan daiteke Ekian bat –Arabako parke fotovoltaikoen eredua, non Euskal Autonomia Erkidegoko hainbat enpresak parte hartzen duten–, baina ingurumen baldintzak betez gero ongi etorria izango da eta guk begi onez ikusiko dugu modu horretako edozein proiektu”, azaldu du Ansolak. Eta argi dute, gainera, “proiektu asko eta askotarikoen beharra” egongo dela “trantsizio energetikoa gauzatuko bada; alegia, autokontsumoko proiektuak, komunitate energetikoak eta azpiegitura handiak”.
Badira, bestetik, horrelako proiektuei mesfidantzaz begiratzen dietenak. “As bestas pelikula zoragarrian protagonistak bere lagun artzainari esaten dio: ‘Hain onak badira, zergatik ez dituzte Norvegian ipintzen?’. Statkraft enpresa energetiko publikoa da, Frantziako EDF den moduan, eta hori, hasiera batean, korporazio guztiz pribatuen ondoan, hobea da, zalantzarik ez, baina ez da nahikoa”, dio Iñaki Barcenak. Arabako Mendiak Aske plataformakoek ere ohartarazi dute prozesua ez dela demokratikoa izan, herritarrek ez dutelako negoziazioetan parte hartzeko aukerarik izan.
2003an Bizkaiko Oiz mendian jarritako lehen parke eolikoa. 10km/h abiadura gainditzen duten haize-boladekin ibiltzen da, eta 95 km/h-rainoko energia ekoizteko diseinatuak daude.
Parte-hartzea
Izan ere, gaiak eztabaida piztu du eta aerosorgailuak jarri gura dituzten herrietan proiektuen kontrako ahotsak berehala azaldu dira. Horren harira, ezinbestekoa da eztabaida piztea, Fagor Taldeko Aritz Otxandianoren ustez: “Argi dago ahalik eta kontsentsu zabalenak bilatu beharko direla”, dio. “Gure mendietan eolikoak jartzeak gaitzespena sortzen du herritar askorengan. Eta horri lotuta ikuspuntu desberdinak egon daitezke: baina beharrezkoa da gure kontsumoaren gaineko ardura hartzen hastea, komunitate bezala eta modu demokratikoan. Egin dezagun eztabaida hori. Zelakoa gura dugu izatea Debagoiena etorkizunean? Eztabaida horretan erabakitzen bada eolikorik jarri nahi ez dugulako eskualde industriala izateari uzteko prest gaudela eta hori asumitzeko moduan bagaude, ba, aurrera, baina, ongizate maila onargarri bat mantendu gura badugu, industria beharrezkoa izango da eta industria horrek behar batzuk izango ditu. Gaiak garrantzi handia du eta horregatik gauzatu beharko genuke eztabaida, komunitate bezala eta modu demokratikoan”.
Hala ere, eztabaida pizteak berak ere baditu landu beharreko ertzak. Izan ere, non egon beharko? Aramaion edo eskala handiagoan? Statkraftek ipintzeko asmoa duen azpiegitura ez dator Aramaioren beharrei bakarrik erantzutera. “Proiektuak eskualde eskala bat du eta eskualdeko behar energetikoei erantzungo lieke”, dio Fagor Taldeko Aritz Otxandianok. “Eta, horren aurrean, aramaioarrek esan dezakete: ‘Ba, jar ditzatela beste toki batean’. Baina aramaioarren zati handi batek non egiten du lan? Ba, industrian eta Debagoienean; ondorioz, eztabaidak Aramaiotik haratagoko irismena dauka”.
Bestetik, badira krisi energetiko honetan “negozio ederra egiteko aukera” baliatuko duten korporazio multinazionalen begirada salatzen dutenak. “Debagoiena oso bailara industriala eta energia kontsumitzaile handia da eta energia berriztagarrietarako trantsizioan ekarpen sendoa egin beharko luke”, azaldu du EHUko ikerlari Iñaki Barcenak. “Baina noren aginduz? Noren interesean? Noren alde eta noren kontra? Galdera horiek erantzun demokratikoa beharko lukete eta ez du ematen bide garden eta demokratikotik ari direnik erabakiak hartzen”, dio. “Gainera, duela gutxira arte klima aldaketa eta krisi energetikoa ukatu duten korporazio multinazionalek negozio ederra egiteko aukera ikusi dute, Europatik etortzen ari diren Next Generation Funtsekin bereziki”, gehitu du.
Barcenak defendatzen du parte-hartzea eta demokrazia ezinbesteko adierazle direla eta ez dagokiela “ez agintari politikoei, ez erlijiosoei edo ekonomikoei, ez eta zientzialari, Nobel saridunei edo bestelako jakintsuei gure bizitzan garrantzitsu diren gaien gaineko erabakiak hartzea, jendartearen gainetik eta kontsultatu gabe”.
Hain justu ere, EHUko Ekopol ikertaldeak, energia berriztagarrien garapenerako egoera gatazkatsua ikusirik, mahai-inguru sorta antolatu du, instituzioek, alderdi politikoek, enpresek, zientzialariek, eragile sozialek eta ekologistek euren ekarpenak egin ditzaten, “Euskal Herriko trantsizio energetikoa modu justu, sustengarri eta demokratikoan egiten laguntzeko”. Alegia, 200 metroko aerosorgailu bat jarri behar den edo ez herritarren esku egoteari ematen dio garrantzia.
Berriztagarriak, murrizketarekin batera
Berriztagarrien nolakotasunaren erdigunean da murrizketaren gaia ere. Badakigu gure kontsumo eredua aldatu egin beharko dugula, baina nola? “Hor ez dago zalantzarik”, dio Fagor Taldeko Aritz Otxandianok. “Europako eta Espainiako helburuetan murrizketa dago. Kontua da zenbatekoa izan behar duen. Desberdina da %20koa, %40koa edo %70ekoa izan. %70eko murrizketa batek eramango gintuzke gizarte industriaurreko batera; alegia, industrializazioak ekarri dituen onura guztiei uko egitera”. Eta hor dago kontraesana, erantsi du:
“Energia berriztagarrien despliegearen kontra daudenek ez dute horrek ekar ditzakeen ondorioez hausnartu”.
Bestalde, lehen aipatu bezala, Europak 2030erako jarritako helburuen arabera, azken kontsumoan %36ko murrizketa gertatuko bada, bide luzea dugu aurretik. Debagoiena 2030 ekimeneko Aritz Ameztegik argi du: “Lehenbizi, ezinbestekoa izango da energiaren kontsumoaren murrizketa lortzea, eta hemen egiteko asko daukagu, baina ez eremu horretan bakarrik; gizarte osoan daude energia murrizteko aukerak”. Bestalde, dio ezinbestez ugaritu beharko direla eskualdeko energia berriztagarrien instalazioak. “Gaur egun, fotovoltaikoen presentzia testimoniala da, baita biomasarena ere. Geotermia proiektuak ia esperimentalak izan dira, auzo-berokuntza sistemak oso urriak. Eolikoarekin zer egin nahi den ere erabaki beharko da, lehenbailehen. Hobetzeko aukera asko daude; eredu energetiko berriek gaur egungo sistemen aldaketa sakona eskatuko dute”.
Debagoiena, lanean
Bidearen hasieran egonagatik ere, Debagoiena ari da urratsak egiten. Besteak beste, 2019an sortu zen Debagoiena 2030 Garapen Iraunkorrerako Sarea da horren erakusle. Eragile publikoen, pribatuen eta kooperatiben elkarlanetik sortu zen, gaur egungo erronka konplexuei erantzunak emateko. Agirre Lehendakaria Center da sareko kideetako bat eta Fagor Taldea, berriz, ekimenaren bultzatzaile nagusia.
Bada, azken hilabeteotan Debagoiena 2030 ekimenak trantsizio energetikoarekin lotutako hainbat eta hainbat proiektu jarri ditu martxan, Eraginez Piztu estrategiaren baitan. Horietako bat da Ikastetxe- Klik, eskualdeko hamabi hezkuntza zentrotan kontsumoa murriztu eta gazteak sentsibilizatzea helburu duen proiektua. Beste bat da Debagoiena Eraberritzen izenekoa, etxebizitzen eraberritze energetikoari lotutako proiektua.
Baita Tokiko Energia Berriztagarrien laborategia ere: eskualdean energia berriztagarrien sormenean urratsa egin nahi duten herritarrak eta eragileak biltzen dituen gunea. Gaur egun, eskualdean hiru komunitate energetiko daude sortzear –Ekiola, Berener eta Elgeta– eta autokontsumo partekatuko hiru adibide egongo dira martxan epe motzean –herritarren teilatuetan jarritako fotovoltaikoak–.
Halere, Debagoiena, Euskal Herri osoa bezala, 2030era begira adostu diren helburuetatik urrun dago oraindik. Lehen aipatu bezala, eskualdean kontsumitzen den argindarraren %14 baino ez da lortzen eskualdean sortutako energia berriztagarrien bitartez eta kontuan izan behar da Elgeako parke eolikoa eta Oñatiko Urjauziak zentral hidraulikoa ditugula eskualdean. Azken horrek sei turbina hidroelektrikoren bitartez 13 GWh energia sortzen du urteko; ia Oñatiko kontsumo domestikoaren bestekoa. “Bide luze baten lehen urratsak dira egiten ari garenak”, azaldu du Debagoiena 2030 ekimeneko Aritz Ameztegik: “Aipaturiko energia berriztagarrien instalazio berriak –hiru komunitate energetiko eta autokontsumo partekatuko proiektu guztien artean– %0,2ko igoera bakarrik dira argindar berriztagarriaren ekarpenean”. Tecnaliak egindako Debagoieneko aukera energetikoak azterketaren arabera, sorkuntza elektriko berriztagarriaren %14ko zifra hori %74ra igo beharko litzateke Debagoienean 2030erako.
Adibide batzuk ematearren, eta datuak eremu urbanora eramanda –etxebizitzak eta zerbitzuak–, Arrasaten jarriko den Leintz Bailarako Ekiola parke fotovoltaikoa adinako 50 beharko lirateke Arrasateko eremu urbanoko egungo kontsumo elektrikoa adina sortzeko. Elgetan, bestalde, herriko frontoiko teilatua beteko dute plaka fotovoltaikoz; bada, horrelako 24 beharko lirateke herriko kontsumo elektrikoak behar adina sortzeko.
Berriztagarrietara egin beharreko trantsizioa luzea, gatazkatsua eta konplexua izango da. Asko baitago egiteko eta erabakitzeko oraindik. Teknologiak ere izango du zeresan handia bidean: hidrogeno berdea, aerosorgailuak, itsasoko olatuen energia aprobetxatuz sortuko den energia, energia biltegiratzeko erronka… Teknologia asko garatzeko eta ereduetan ere asko lantzeko.
Trantsizio energetikoa trakzionatzeko erabiliko ditugun baliabide, proiektu eta ereduen egituraketan egongo da gizateriak epe motzean duen erronka nagusienetako bat. Klima larrialdian murgilduta gauden honetan, gure etorkizuneko gizarte ereduan pentsatzen jarri behar dugu. Mundu mailako erronka da, guztion inplikazioa eskatuko duena.
Debagoienean gertatzen ari den eztabaida Euskal Herriko beste eskualde askotan gertatzen ari den bera da, ez die bakarrik eragiten lurralde horietako biztanleei. Gizarte osoari eragiten dion eztabaida da. Eta ez da energiari buruzko eztabaida hutsa. Egia esan, euskal gizartearentzat nahi dugun giza garapenaren ereduari buruzko eztabaida da. Gai honi buruz hartzen ditugun erabakiek zuzeneko eragina izango dute beste eremu askotan (politika industrialak, garraio- sistemak, diru-bilketarako gaitasuna eta gizarte- zerbitzuak). Pentsatzekoa da, halaber, egiten dugun apustu mota koherentea izango dela gizarteak dituen gainerako erronka estrategikoei erantzuteko dugun moduarekin: desberdintasun sozialak, zahartzea, lanaren etorkizuna.
Iraganean gai izan ginen erantzun kolektibo benetan berritzaileak eta eskala luzekoak eraikitzeko gai konplexu hauetan: ekoizpen-sarearen berrindustrializazioa, erakunde-arkitektura berri baten eraikitzean edo euskararen biziberritzean. Zergatik ez da posible bidezko energia-trantsizioa ahalbidetuko duen gizarte-mugimendu handi bat planteatzea? Gure anbizio-mailak jaitsi ditugu? Zenbait ahotsek uste dute erronka horri eman beharreko erantzuna Ikastolen mugimenduaren antzekoa izan beharko litzatekeela, erantzun instituzional klasiko, zentralizatu eta hierarkikoaren antzekoa baino.
Oro har, inork ez du zalantzan jartzen giza garapen iraunkorraren printzipioen arabera jarduteko beharra. Esparru teoriko hori gai zehatz eta gatazkatsuetan, hala nola, beharrezko energia-trantsizioan, interpretatzeko moduak zehaztuko du haiekin dugun benetako konpromisoa. Euskal giza garapen ereduaren bilakaera zehaztuko duten erabakiak hartzen ari gara gaur.
K Aldizkaria jaso nahi duzu? Esteka honetan aurkituko duzun formularioa bete besterik ez duzu egin behar.
ALCk elkar-sorkuntza saioa aurkeztu du Getxo Zurekin taldearekin batera: Ingurune Errukitsua artikulatuz
Ebaluazio ebolutiboaren prozesuak interpretazio kolektiboko eta elkar-sorkuntza komunitarioko ekintzak behar ditu, Getxo Zurekin-en Komunitate Errukitsua bezalako prozesuak sendotzeko. Horretarako, joan den apirilaren 25ean, Agirre Lehendakaria Centerrek (ALC) saio bat fazilitatu zuen eta ebaluazio ebolutiboko prozesuaren ikaskuntza nagusiak aurkeztu zituen, komunitatearen aldaketa esanguratsuenak ulertzeko eta Getxo Zurekin programaren iraunkortasuna elkarrekin lantzeko, dauden eragileak eta ekimenak artikulatuz.
Getxo Zurekin Gizarte Berrikuntzarako Plataforma gisa eratu da Ingurune Errukitsuen eremuan. Ekimena Doble Sonrisa Fundazioak bultzatu zuen, komunitateari bizitza-amaierako egoeretan, zainketa aringarrietan, heriotzan, doluan eta bakardade ez-desiratuan zaintzeak duen garrantzia helarazteko. Horregatik, Getxo Zurekin gizartea sentsibilizatzeko eta prestakuntza eta ikerketa programa bat da. Lehendik zeuden zerbitzu aringarriak eta osasun- eta gizarte-arreta ordeztu gabe, proiektuak, 2017tik, mugimendu sozial berri bat sustatzen du komunitateko pertsonekin, Getxoko udalerriko sare komunitarioen bidez zaintza-sistema integral bat eraikiz.
Joan den apirilaren 25ean egin zen Areetan interpretazio kolektiboko eta elkar-sorkuntzako azken saioa. Saioan profil desberdineko 30 agente inguruk parte hartu zuten: 2023 eta 2024 bitartean egindako entzute sakoneko azken itazioan parte hartu zuten pertsonak, Getxoko Udaleko ordezkariak, elkarte lokalak, Getxo Zurekin-en Konektore Komunitarioak edo Osakidetzako erizain komunitarioak, besteak beste.
Getxo Zurekin-ek ALCren gizarte-berrikuntzako ikuspegia integratu du: (1) ekosisteman dauden baliabideen mapaketa (ekimenak, eragileak); (2) ekosistema hori sakon entzutea, (3) sortutako informazioaren interpretazio kolektiboa, (4) maila anitzeko soluzio berrien baterako sorkuntza eta diseinua, lehendik dauden proiektuekin zuzenean lotzen direnak; eta (5) esperimentazio-zorro baten prototipatzea eta eskalatzea.
ALC 2017tik ari da prozesua laguntzen. Denbora honetan, zainketa-sistema integral bat finkatu da, dagoen sistema soziosanitarioaren osagarritasun komunitarioaren bidez. Komunitateko kide izatearen zentzuak eta prozesuan parte hartzen duten pertsonen trebakuntzak ekintza komunitarioa erraztu dute, ekimen-zorro bat eraikitzeko. Ekimen horietan honako hauek nabarmentzen dira, besteak beste: Death Café-a, Café en compañía, doluan elkarri laguntzeko taldeak, laguntza-premiak dituzten pertsonentzako banakako lagun-egiteak edo Aurretiazko Borondateen Dokumentua komunitatean formalizatzea. Horrela, komunitatea lotzea lortu da, ez bakarrik euskarri komunitario sare bat sortuz, partaideen artean lotura naturalei esker, baizik eta Ingurune Errukitsua osatzen duten beste eragile batzuk ere tartean sartuz. Hala nola, Getxo Bihozbera elkarte komunitarioa, langile soziosanitarioak edo hirugarren sektoreko elkarteak.
Ingurune Errukitsuaren hedapenak bere eragileen eta ekimenen artikulazioa behar du, horiek nola koordinatzen eta osatzen diren ulertuz. Saioa, beraz, ildo horretatik bideratu da, ingurunearen etorkizuna modu kolektiboan ulertzeko eta pentsatzeko.
Interpretazio kolektiboko saioak
I. Narratibak eta aldaketa esanguratsuenak
Parte-hartzaileak eta eguneko dinamikaren helburuak aurkeztu ondoren, saioa profil etnografiko berrien sarrerarekin hasi zen. Horien interpretazio kolektiboa egin zen, prozesuak orain arte izan dituen aldaketa esanguratsuenak integratuz, bertaratutakoekin pertzepzioak alderatzeko.
Profil etnografiko horiek identifikatzeak sare komunitario honetan parte hartzen duten figurak zertan dautzan sakontzeko balio izan zuen:
Lokarriaren rola 2018an sortu zen elkar-sorkuntza saio batean. Rol profesionalizatua da, ikuspegi komunitarioarekin, eta Getxo Zurekin sare komunitarioaren barruan gertatzen diren ekimenak koordinatzen, dinamizatzen eta sustatzen ditu. Komunitatea zainketa-inguruneko eragile publiko eta pribatuekin konektatzen du, bai eta agente horiek haien artean ere. Eragile koordinatuak ekimenak sortzen dituzte, batzuetan sareak osatuz (Ingurune Errukitsuen sare publiko-pribatuarekin gertatzen den bezala). Era berean, zeregin garrantzitsua du eragileen pertzepzioen entzute sakonean. Prozesuaren arrakasta definitzen du eta komunitatean jarduten duten narratibak aldatzeko beharrak, erronkak eta aukerak ardazten ditu.
Konektore komunitarioak, bestalde, prestakuntza duen rola da eta boluntariotzaren figuratik sortzen da. Espazioak dinamizatzen ditu eta komunitatearekin konektatzen da hainbat ekimenetan. Lokarriak eta konektoreek osatzen dute Getxo Zurekin motor taldea. Duela gutxi, konektore komunitarioek Getxo Bihozbera elkarte komunitarioa osatu zuten. Elkarte horrek Getxo Zurekin ekimenetako batzuk hartu nahi ditu, autoantolaketa komunitariotik abiatuta, hala nola Getxo ZUrt!, suizidioa prebenitzeari, lantzeari eta ondoren asmatzeari buruzkoa.
Ehule komunitarioak komunitateko pertsonak dira, beste pertsona batzuekiko kezka dutenak, eta, beraz, rol aktiboa betetzen dutenak. Pertsonak zerbitzu publiko eta komunitarioekin konektatzeko aukera ematen duten figurak dira. Horretarako, baliabide publikoi eta hirugarren sektoreari buruzko prestakuntza dute, baita trebetasun emozionalei buruzko prestakuntza ere.
Azkenik, usuarioak ekimen horietan parte hartzen duten komunitateko beste pertsona batzuk dira.
Lau figurak elkarri lotuta daude, horrela zainketa-sistema integral bat sortzen da, konexio publiko-komunitarioko kanal bat sortuz, baliabideak osatuz eta komunitateari hurbilduz.
II. Esperimentazio-zorroaren kontrastea
Esperimentazio-zorroa lantzeko, bistaratze bat kontrastatu zen, eragileek Getxoko Ingurune Errukitsuaren Gizarte Berrikuntzarako Plataformaren ekimenetan duten interkonexioak eta rolak erakusteko. Lokarriaren rola aldatu egin dela azpimarratzekoa da: hasieran ekimenak dinamizatzen zituen eta horain rol koordinatzailea du. Parte-hartzaileek Getxoko Ingurune Errukitsua osotasun gisa ulertu behar dela azpimarratu zute eta ez bakarrik Getxo Zurekin prozesua, baizik eta beste ekimen batzuk; hala nola Getxoko Bihozbera elkarte komunitarioa aktore nagusi gisa.
Saioaren ondorioak
Saioan zehar, hainbat gai jorratu dira, nabarmentzekoen artean rol komunitarioen aldaketa, Getxoko Ingurune Errukitsuaren osaera eta artikulazioa edo zainketen subsidiaritatea daude.
Alde batetik, figurek beren gain hartzen dituzten rolen eboluzio bat dago. Lokarriaren figura guneen konektore, koordinatzaile eta dinamizatzaile gisa sortu zen, ebaluazio ebolutiboko gizarte-berrikuntzaren ikuspegia inplementatuz. Gaur egun, berriz, ekimen guztietan orbitatzen ari den eragile gisa agertzen da (artikulatu, koordinatu eta konektatzen du) eta konektore komunitarioei (boluntarioei) uzten die lekua ekimenen dinamizazioan/sostenguan.
Ehule komunitarioekin eta inplikatutako gainerako eragileekin batera, Ingurune Errukitsua osatzen dute, eta bertako kide sentitzen dira. Getxo Zurekin eta Getxo Bihozberaren arteko lotura da horren adibide garbia. GetxoBihozberatik elkarte komunitario gisa ateratzen bada ere, osotasun beraren bi zati bezala ulertzen dira. Era berean, eragile soziosanitarioekiko konplizitatea nabarmentzen dute, komunitateko pertsonekin lotutako zainketen sustapenaren parte aktibotzat jotzen baita, nahiz eta eremu espezifikoei eta zerbitzu publikoei kalitatea ematea ahalbidetzen duten beste baliabide batzuei buruzko prestakuntzan gabeziak izan.
Eremu horretan, arlo publikoaren eta komunitarioaren arteko zainketen erantzukizuna nola banatzen den sakontzen da. Norena da zainketen ardura? Nola laguntzen dira baliabide komunitarioak administrazio publikotik? Nola eragiten dute bi maila horiek?: "Gizartea beti administrazioaren aurretik doa"; "Komunitatea prestatuago dago zaintzak eskaintzeko"; "Publikoa ezin da alde batera utzi, laguntza eta baliabideak behar dira".
Ingurune Errukitsua Gizarte Berrikuntzako Plataforma gisa ulertuta, non eragile koordinatuen multzo bat dagoen ikuspegi komunitarioko zaintza-sistema integral bat osatuz, eragileen konexioetan eta horiek prozesuaren iraunkortasunerako egituratzean eragin nahi da. Esparru desberdinetatik sustatzen diren figura komunitario berriek (Osakidetzak bultzatutako erizain komunitarioaren figura) erronka bat ez ezik, zainketen sustapenean sare koordinatu eta eraginkor bat sortzeko aukera gisa planteatzen da. Ikuspegi komunitarioa duten figurak artikulatzeko mahaien moduko prototipoek horri heldu nahi diote.
Entzute-kanal alternatiboak: Belen Auzoko (Bogota) jantoki soziala irudikatzen
Larunbatean, apirilaren 20an, Kolonbiako hiriburuan, Casa B topaketa paregabe baten eszenatoki bihurtu zen. Komunitateko hainbat pertsona bildu ziren, elikagaien eta gizarte-berrikuntzaren arteko ebakipuntua aztertzeko. Ekitaldia bazkari soil bat baino askoz gehiago izan zen; elkartrukerako, ikaskuntzarako eta konexiorako ariketa bat izan zen.
Egurraren usainak, lapiko komunitario handiaren txinpartak eta Casa B sukaldeko ahotsen marmarrak, espazio ezin hobea sortu zuten. Kolektiboko, ALCko eta komunitateko lankidetzarekin, 70 pertsonentzako menu berezi bat prestatu zen. Parte-hartzaileak sukaldaritzako zereginetan murgiltzen ziren bitartean, Belen auzorako ikuspegi soziala duen jantoki baten garapenaren potentzialari buruzko elkarrizketa batean ere murgiltzen ziren.
Plater nagusiak, ajiakoak, lurraldeko jaki tradizionaletako batek, zubi lana egin zuen elkar ezagutzeko eta eszenatoki bateratua planteatzeko. Osagaien zuriketa eta mozketaren artean; patata kreola, pastusa eta sabanera, eta Chataren sekretu gisa, Casa B-ko sukaldari nagusia arrakatxa pixka bat, oilasko zatarra eta arrozarekin batera. Bestalde, ahuakatea ozpinetan, artaburu-garroak eta kaparra frijituak bezalako prestakin berriekin esperimentatu zen, gastronomiaren eta gizarte-berrikuntzaren arteko elkarrizketa bultzatzeko.
Praktika honek elikagaiak prestatzeak dakarren balioa ezagutzea ahalbidetzen du, eta, horrez gain, lotura estua sortzen du parte-hartzaileen artean, aurrez definitutako oztopoak eta rolak ezabatuz eta berdintasun-maila batean jarriz. Patatak zuritzeko ekintza hutsa gogoeta sakonagoa egiteko aukera bihurtzen da, eta elkarrizketan kontzentratzeak, berriz, benetako konpromiso esanguratsua sustatzen du. Azaletik haratago doan ideia-trukea da, kulturaren eta komunitatearen esentzian bertan errotua.
Ariketa honen liluragarriena, entzuteko bide gisa, bere unibertsaltasuna da. Munduko edozein txokotara egokitu eta edozein txokotan aurki daiteke. Latinoamerikako herrialdeetan, adibidez, ohikoa da arto-errotaren inguruan egotea, non emakumeak eta gizonak bildu egiten diren arto-alea ehotzeko eta prozesatzeko, arepak, enpanadak, tortillak, tamalak eta buñueloak bezalakoak sortuz. Ekialdeko herrialdeetan, ogi lauak sortzeko masa oratzea, zatitzea eta hedatzea biltzeko eta solas egiteko gune baliotsua da.
Azken finean, Casa B-ko ekitaldia ez zen soilik komunitate- eta sukaldaritza-esperientzia bat izan, baizik eta elikagaiak eta gastronomiak konexio- eta truke-katalizatzaile gisa duten botere eraldatzailearen testigantza bizia. Topaketa honek urdailak betez gain, elikagaien inguruan etorkizun inklusiboagoa eta ekitatiboagoa eraikitzen jarraitzeko borondateak mahai ganean jarri zituen.
ALC eta Hexagonal Lab saio komun bat izan dute lankidetza-bideak aztertzeko
Hexagonal Lab taldeko kide batzuk Zaragozatik hurbildu dira, bi erakundeen esperimentazio-zorroetan sinergiak bilatzeko eta etorkizunean lankidetzan aritzeko aukerak aztertzeko.
2024ko apirilaren 11n, Agirre Lehendakaria Center eta Hexagonal Lab taldeak Bizkaia Aretoan (Bilbo) saio komun bat egiteko bildu ziren. Topaketa horren helburua bi erakundeen esperimentazio-zorroetan sinergiak ikertzea izan zen, etorkizunean lankidetzan aritzeko bideak identifikatzeko.
Raúl Oliván, Hexagonal Lab-eko zuzendaria, bere taldeko kide batzuekin etorri zen: Raúl Olmedo, Jorge Calvo eta Fernando Garcíarekin. Hexagonal Lab-ek ideien laborategia eta berrikuntza arloko aholkularitza lanak garatzen ditu.
Bi taldeek erakundeen proiektuen arteko lotura posibleak ikusteko lan egin zuten. Bileran zehar, konexioen irudikapen grafiko bat sortu zen eta, bilera amaitzeko, bi laborategien arteko konexio potentzialen aniztasuna jarri da mahai gainean.
Oro har, osasunaren eta zainketen arloak identifikatu dira lotura komun potentzialak dituzten gai-eremu gisa. Arlo honetan, Agirre Lehendakaria Centerrek aktiboki parte hartzen du hainbat proiektutan, konektore-komunitarioaren rola elkarrekin sortzeko; hala nola Getxo Zurekin, Matia Fundazioa (Como en casa) edo Plena Inclusión (Mi Casa).
Era berean, ALCk Bestiario agentzia digitalarekin batera lanean jarraitzen duen tresna digitala aurkeztu du, Kataluniako Generalitateko Presidentzia Kabineteko Prospektiba Zuzendaritzarekin eta Barcelona Supercomputing Centerrekin (BSC) lankidetzan, erronka konplexuei aurre egiteko espazio berriak diseinatzeko.
ALC eta Kataluniako Generalitatea azpiegitura digital berriak aztertzen ari dira erronka konplexuei heltzeko Barcelona Supercomputing Center-ekin lankidetzan
Kataluniako Generalitateko Lehendakaritza Kabineteko Prospektiba Zuzendaritza, Barcelona Supercomputing Center eta Agirre Lehendakaria Center (ALC) elkarlanean ari dira erronka konplexuei aurre egiteko espazio berriak diseinatzen; esperimentazio aurreratua eta gobernantza moldagarria eta aurreraturako eredu berriak behar dituztenak. Espazio horiek Adimen Artifizialaren onurak jaso ditzakete mapaketa adimendunak, agenteetan oinarritutako simulazioak edo herritarren pertzepzioen analitika aurreratua kudeatzeko.
Agirre Lehendakaria Centerrek BSCarekin batera egon zen ondorengo espazioak eragile espezifiko eta desberdinekin diseinatzeko lehen hartu-emana izan zen mintegian. ALCk horrelako prozesuen dimentsio kulturalean oinarritutako gizarte-berrikuntzaren ikuspegia aurkeztu zuen. Gai honen konplexutasuna ulertzea, lankidetzak aztertzea eta prototipoen portfolio bat garatzea funtsezkoa da inpaktu sistemiko bat sortzeko. Horretarako, bi jarduera-eremu zehatz azpimarratzen dira: batetik, datuen bilketa, katalogazioa eta analisia, pertzepzioak barne; eta, bestetik, esperimentaziorako espazio seguruak.
Era berean, BSCk gidatutako mintegian, Mercè Crosas Gizarte Zientzia Konputazionalen Arloko Zuzendariak eta Generalitateko Prospektiba Zuzendaritzak aurkeztu zuten, Beth Espinalt eta Jordi Vergès buru zirela, eta ikuspegi horrekin gai zehatzetan lan egin nahi duena. Bestalde, Mastercard ere bertan izan zen, Simon Willisek ordezkatua, Berrikuntzako Lehendakariorde Globala erakunde publikoekin helburu sozialekin datu publiko-pribatuen kolaborazioetan interesa duena. Azkenik, Institut de Govern i Polítiques Públicas de Catalunya - IGOP erakundeak, Joan Subirats, Marta Cruells eta Jaume Blasco buru zituela, bere lana eta aurreko elementu guztiekiko loturak aurkeztu zituen.
Elikadura-katea indartuz, entzute iraunkorreko prozesu batetik
Azken asteetan Europako hainbat lurralde astindu dituzten nekazarien protesten ondorioz, egia sendo bat zerbitzatzen da mahai gainean: lehen sektoreak entzuna izatea eskatzen du. Gaur egungo nekazaritza-politikek eragindako frustraziotik abiatuta, gaur egungo elikadura-sistemarekin zerikusia duten beste gai batzuk sortzen dira.
Testuinguru horretan, eta Etorkizuna Eraikiz proiektuaren esparruan, Gipuzkoako Foru Aldundiak elikadura jasangarriaren misioa bultzatzen jarraitzen du, Gipuzkoa esperimentazio aurreratuko lurralde bihurtzea helburu duena, gizarte-, ekonomia- eta ingurumen-trantsiziojasangarri baterako.
Hiru urtez, Aldundiarekin lankidetzan, ALCko taldeak entzumen-sare bat eratu du, lurralde osora hedatzen dena. Etengabeko prozesu horren bidez, komunitateari sustraitutako erronkei eta aukerei buruzko pertzepzioak lortu nahi dira. Haren helburua da egungo elikadura-sistemaren konplexutasunak argitzea eta elikadura jasangarriagoa lortzeko bidea erraztea.
Nahiz eta Gipuzkoa ez den izan Euskal Herriko beste lurralde batzuk astindu dituzten protesta jendetsuen lekuko, entzute iraunkorrak eta hainbat kanalen esplorazioak, hala nola tokiko merkatuetako parte-hartzaileen behaketak, baserrietako eta ekoizpen zentroetako bisitek, bakarkako elkarrizketek, argazkiek eta intraneteko jarraipenak, lagundu dute egungo problematikaren azterketa zabala egiten. Horren ondorioz, pertzepzioen segmentaziotik abiatuta, honako profil etnografiko hauek tokiko egungo elikadura-sistemaren erronkei buruzko ikuspegi bat eskaintzen dute; izan ere, sistema hori, salbuetsita egon beharrean, gaur egun lurraldeaz haratago eztabaidatzen diren erronketako batzuk biltzen ditu.
Alde batetik, argi dago baserritarren egungo lan-baldintzak eskasak direla, kasu askotan ahalegin handiagoa egiten baita lehengaia ekoizteko eta lurrak zaintzeko, produktuak uzten duen benetako irabazia baino.
“Guk, nekazariok, saldu daitekeen prezioan saltzeko joera dugu; izan ere, 2-6-50 kilo tomate badituzu eta ezin baduzu atera, zer egiten duzu? Ahal duzun prezioan saltzen duzu.”
Gai honi dagokionez, eta identifikatutako beste pertzepzio-eredu batekin lotuta: Errealitatea ez dator bat baserritar idealarekin eta hurbiltasunarekin; produktuen % 90 inportatzen dugu, zalantzarik gabe, identifikatutako beste erronketako bat da; Ez dago belaunaldien arteko erreleborik.
Lehen sektoreak, belaunaldi berrientzat, sakrifizio handia suposatzen duen sektore gisa ikusten jarraitzen du, non eredu familiaristak bizitza osokoak izan diren eta gaur egun ere eremua garatzeko oztopoetako bat diren,
“gero eta familia gutxiago daude, gero eta pertsona gutxiago lehen sektorean (...) Lurrak dituzten familiak ez daude prest lurrak alokatzeko edo lagatzeko”
“gu hiru anai-arreba gara, eta inork ez du gure gurasoen lanbidean jardun. Normala da. Belaunaldi-aldaketa familiatik haratago eman behar da, eta erraztasunak eman behar dira”
Era berean, arlo ekonomikotik, lehen sektorea ito egiten da banatzaileen etengabeko presioaren aurrean, eta bidezko dirua uzten dute, baina, aldi berean, ez du jasangarritasun handiagorik ahalbidetzen, belaunaldi berrien interesari eta sektorean pertsona berriak integratzeari mesede egingo dionik, zereginetan laguntzen duen pertsona baten prezioa pentsaezina eta jasanezina baita ekoizle gehienentzat.
Ildo horretatik, egun hauetan garrantzitsuagoa da ulertzea elikagai bat lortzeko hainbat eskuetatik igaro behar izan duela espazio gisa. Izan ere, elikadura-sistema balio-kate baten bidez ezartzen da, kate-maila desberdinak pertsona desberdinekin konektatzen dituena. Sistema hori, batzuetan zabala eta bihurria, erronketako bat ere bada; Jendeak nahiago du inportatutako zerbait merkea kontsumitu tokikoa izatea baino.
“Bertako eta zero kilometroko produktuak eskatzen dira, baina Perutik datozen ahuakateak eta Ekuadorretik datozen bananak erosten ari gara”
Horri gehitu behar zaio kontsumoaren egungo kulturari buruz hitz egiten duen pertzepzio-ereduetako bat; izan ere, errealitatea da gizartea ez dagoela prest jasangarritasunaren aldeko erosotasunari uko egiteko.
Aurrekoari dagokionez, eta gainerako pertzepzio-ereduak honako hauek direla kontuan hartuta: Konponbidea produktuen eta prezioen kontsumoa arautzea da, eta nahasmen handia dago etorkizuneko mugikortasunari eta elikadurari buruz. Meloi handiena ireki da, eta lurren antolaketa da; Gipuzkoan, zehazki, ikusten da lur falta dagoela ustiapenerako.:
“askotan ekonomikoki ere jartzen dute, errenta dezente igotzen dute, etekin handia atera nahi dute benetan sinesgarria ez denean edo eskuragarria ez denean, zeren eta, nire ustez, Gipuzkoak ez du lursail askorik eta dituen lurrak oso menditsuak edo oso malkartsuak dira, eta, orduan, gerta daiteke, jendeak aprobetxatu egiten du eta prezioa igotzen die”
Era berean, argudiatzen da administrazioari falta zaiola sektorearen aldeko benetako apustua eta babesa ematea, aukera eta politika argiekin:
“Folklorikoki garrantzitsua da baserriaren figura. Bai, baina ez. Lurrik onenak enpresetara, industrietara eta eraikuntzara bideratu dituzte, eta guri geratzen zaiguna urak har ditzakeen eremuak dira”
Bestalde, problematika horrekin bat datorren erronkarik aipatuenetako bat da ez dagoela tokiko esanahiaren argitasunik,
“Izan ere, Euskal Herriak, Nafarroarekin batera, guztizko bolumenaren % 7 ekoizteko gaitasuna du. Bakarrik % 7, Nola da posible orduan tokiko ekoizpena ezin saltzea? Ez dut ulertzen. Eta ez naiz produktu ekologikoez bakarrik ari, orokorrean ari naiz. (...) Gipuzkoaz bakarrik hitz egiten badugu, % 7az ari gara, Nafarroa barne; izan ere, ekoizpena askoz ere txikiagoa da, % 0,98koa edo halako zerbait”
Erronka horien artean, funtsezkoa da aitortzea elikadura-katea indartzeak ez dakarrela soilik alderdi ekonomikoei eta lanekoei heltzea, baita gizartean kultura-aldaketa bat sustatzea ere. Beharrezkoa da tokiko produktuen balorazio hobea sustatzea eta produktuen ekoizpenean, eraldaketan, banaketan eta kontsumoan esku hartzen duten prozesuak sakonago ulertzea.
Ildo horretan, funtsezkoa da politika eta akordio berriak garatzea, elikagaien sektoreko eragileak erabaki- eta diseinu-prozesuetan aktiboki parte hartzera gonbidatzeko. Horrek esan nahi du denbora errealean erabaki informatuak hartu behar direla ekoizpen-ereduei, eraldaketa-moduei, banaketa-mekanismoei, erregulazioari eta araudiari buruz, bai eta kontsumitzaileekiko komunikazioari buruz ere.
Azken batean, elikadura-katea entzute iraunkorreko prozesu batetik indartzeak berekin dakar elikadura-sistemako eragileen eta alderdien arteko lotura ezagutzea. Lankidetza estuaren eta konpromiso partekatuaren bidez bakarrik berreraiki daiteke elikadura-sistema bidezkoagoa, erresilienteagoa eta jasangarriagoa oraingo eta etorkizuneko belaunaldientzat.
Ameriketako Estatu Batuetako aisia-delituei buruzko ikerketak
2024ko martxoaren 15ean amaitu zuen Jon Landa irakasleak Agirre Lehendakaria Centerrek eta bere Fundazioak (ALC-ALF) Columbia Universityko AC4 zentroaren (Advanced Consortium on Cooperation, Conflict, and Complexity) eskutik bultzatzen eta sustatzen duten nazioarteko ikerketa-programaren barruan garatu duen ikerketa-egonaldia.
Garatu dituen ikerketa-ildo desberdinetatik ikerketa-artikulu zientifiko bat burutu ahal izan du, non gorroto-delituen gaiaren egoera laukoitza egiten duen ikuspegi konparatu batekin.
Horretarako, azterlanaren lehen atalean, Espainiako Estatuak arlo horretan hartutako legegintza-ereduaren ezaugarriak aztertzen dira. Karakterizazio hori nazioarteko estandarrekin eta eredu politiko-kriminal nagusiekin kontrastean garatzen da, eta arreta berezia jartzen zaio Estatu Batuetakoari.
Ondoren, bigarrenik, doktrina-eztabaidaren egoeraren berri ematen da, gaur egun eztabaidaren erdigunean dauden puntuekin. Bigarren zati honetan paralelismo bat ikusten da Estatu Batuetan gorroto- eta terrorismo-delituen paradigmak hurbiltzeko joeraren eta gai horretan Espainiak duen orientazioaren artean. Nabarmentzekoa da, halaber, online gorroto-diskurtsoak Atlantikoaren bi aldeetan duen garrantzi gero eta handiagoa.
Hirugarrenik, 2015. urteko erreforma batek eragin handia izan duen tipo penalen jurisprudentzia-aplikazioaren ildo nagusiak ere aurkezten dira, gero eta kondena gehiago arindu baititu.
Amaitzeko, argazki estatistikoa erakusten da, datu ofizialen eta ondorioen azken atalaren argitan. Laburbilduz, delitu-errealitate horren gai eguneratuaren egoera aurkezten da, lau mailatan: legeriaren egoera, doktrina-eztabaida, jurisprudentzia eta estatistika-datuak.
Eredu amerikarra eta europarra: adierazpen askatasunaren inguruko sentsibilitate desberdinak
Columbiako Unibertsitateko egonaldiari esker, gainera, beste ikerketa-talde batzuekin eztabaidatu ahal izan dira emaitza horiek, eta aipatutako ikerketan behar bezala islatu ahal izan da eredu amerikarrak eta europarrak adierazpen-askatasunaren arloan duten sentsibilitate eta jarrera desberdina: lehena askoz ere "irekiagoa" eta permisiboagoa da; bigarrena, gorroto-diskurtsoaren zigor penalerako joera handiagoa du.
Era berean, adierazgarria da Estatu Batuetan zigor-arloko tutoretza hedatzeko joera, historikoki baztertuak izan diren gutxiengo etnikoetatik hasi eta kolektibo sexualetara (sexu-orientazioa eta -identitatea) edo beste talde batzuetara (desgaitasuna duten pertsonak), nahiz eta, Europan bezala, justizia-administrazioaren makineria batez ere adierazitako lehen kolektiboekin nahasten den oraindik, lege-errealitate horren jatorria baita.
ALC-k Etorkizuna Eraikiz ekimenaren baitan egindako mapatze prozesuan 200 iniziatiba baino gehiago aztertu ditu
Agirre Lehendakaria Centerrek azken urteetan lanean dabil Gipuzkoako Foru Aldundiak garatutako Etorkizuna Eraikiz ekimenean. Honen baitan, Gipuzkoak aurrean ditugun erronkei aurre egin nahi die eta Gipuzkoa esperimentazio aurreraturako gune gisa aurkezten da, identifikatu diren bi misio nagusitan: elikadurarena eta mugikortasunarena.
Bi misio horietan bi eragile daude prozesua bideratzen: Idom mugikortasun misioari begira eta AZTI elikaduraren misioari begira.
Bi eragile hauek egiten ari diren lanketari ekarpen bat egin nahian, ALC-k bi misioetan mapatze prozesu bat garatu du.
Hemen azterketa horretan eman den emaitzaren berri ematen dugu.
Abiapuntua: ebaluazio-ebolutiboaren ikuspegiaren beharra
Erronka konplexuetako berrikuntza-prozesuek zailtasunak dakarzkie ebaluazio-sistema tradizionalenei. Argi eta garbi zehaztutako helburuekin lan egin beharrean, gizarte-berrikuntzak alderdi interesdunen arteko harreman berriak sortu nahi ditu, eragile-sare berriak garatu, elkarri konektatutako prototipo berrien garapena sustatu eta lehendik dauden sareak eta ekimenak erabiltzeko modu berriak proposatu.
Langintza hauetarako, horrelako prozesuek ebaluazio ebolutiboko geruza bat gehitzea eskatzen dute, denbora errealeko esperimentazio-prozesuan aldaketak eta barneko eta kanpoko doikuntzak egokitu ahal izateko, prozesuan parte hartzen duten eragileen artean identifikatutako pertzepzioetan eta oztopoetan oinarrituta.
Monitorizazio- eta ebaluazio-sistemen ikuspegi tradizionalarekin kontrastean, ebaluazio ebolutiboa azterketa-, elkarrizketa- eta hausnarketa-prozesu bat da, eta, horri esker, lantaldeek uler dezakete beren esku-hartzea denbora errealean lortzen ari dena eta zeintzuk diren nahi den aldaketa ahalbidetzen edo eragozten ari diren klabeak.
Gipuzkoa esperimentazio aurreraturako gune gisa aztertzeko eta lurraldearen garapen horren baitan Etorkizuna Eraikizen lanak eta misioen prozesu zehatzak zer ekarpen egiten dion hausnartzeko ebaluazio honen helburua da denbora errealean aztertzea ea proiektua gauzatzeko aurrerapenak bat datozen esku-hartzearen helburu estrategikoekin, edo ea aukera alternatiborik sortu den aldez aurretik kontuan hartua izan ez dena.
Ikuspegi honi esker, neurketa-sistema independente eta sendo bat gara dezakegu Etorkizuna Eraikiz-en barruan. Metodologia hau jarraian deskribatzen diren bost elementuen baitan garatzen da:
ALC-k bultzatutako ebaluazio ebolutiboaren ikuspegia
(1) Mapatze sistemikoa
(2) Narratiben entzutea eta aztertzea
(3) Narratiben analisiaren interpretazio kolektiboa edo kontrastea
(4) Ko-sorkuntza eta eskalatze prozesu parte hartzaileak
Lan fase edo elementu horietako bakoitza elkarrekin konektatua dago, eta prozesuak aurrera egin ahala elkar elikatzen dira. Lan ikuspegi hau ez da prozesu lineal bat, non proiektu tradizionalaren kudeaketa-logika batetik esperimentatzea, aldez aurretik kronograma batean aurreikusitako faseak gertatzen diren heinean aplikatzen den. ALC-k ebaluazio ebolutiboa ezartzeko lantzen duen ikuspegiak kudeaketa-eredu dinamiko bat eraikitzea du helburu, berrikuntza-prozesuan aurkitzen diren beharretara egokitzeko modukoa.
Ebaluazio ebolutiboaren prozesuaren helburua ez da ebaluazio-prozesua kontrolatzea eta hura baloratzeko elementuak isolatzea dagoen konplexutasuna sinplifikatu asmoz. Ebaluazio ebolutiboak testuinguruan gertatzen denari berehalako erantzuna emateko gaitasuna izatea bilatzen du, eta ez da prozesuaren erabateko kontrola izaten saiatzen.
Proiektu esperimentalaren kasuan, helburu estrategikoa ikaskuntza eta ezagutzaren transferentzia izaten da. Zentzu horretan, misio prozesuek Etorkizuna Eraikizen testuinguruaren barruan, esperimentaziorako gune bilakatu nahi dute.
Beharrezkoa da beraz, irtenbide berriak probatzea, esperimentatzea, ikaskuntza-prozesu partekatuak sortzea eta ebidentzia eta gomendio sendoak lortzea. Azken batean, ikaskuntza-prozesu horren inguruko ebidentziak eta funtziona lezakeenaren “ikasteko leku” bihurtu misioen prozesua eta ebaluazio ebolutiboak eta berau sustengatzen duen ALC-k diseinatutako analisi matrizeak horretarako bide ematea du helburu.
Horregatik guztiagatik, esperimentazio- eta berrikuntza-proiektuek kudeaketa-eredu berriak eraiki behar dituzte, tradizionalak baino irekiagoak eta moldagarriagoak. Ebaluazio ebolutiboak lan-ikuspegi bat proposatzen du, non proiektuetan oinarritutako logiko tradizionaleko esparruak gainditu eta iniziatiba zorroak kudeatzeko eredu baterantz bideratu nahi duen, ekimenak elkarri lotuta egon daitezen eta elkarren arteko sinergiak probestu ahal izateko.
Iniziatiba-zorro horren barruan, proiektu, ideia edo ekimen konbentzionalak, proba pilotuak edo prototipo berritzaileagoak eta esperimentalagoak sartzen dira. Ezinbestekoa da zorro-estrategia hori gizartearen pertzepzioekin lerrokatuta egotea, proposatutako konponbideek komunitatean entzundako eskaerei, erronkei eta aukerei erantzun diezaieten.
Mapatze prozesua eta sistema
ALC-k bi misioetan mapatze prozesu bat garatu du bai Idom-ek mugikortasun misioari begira eta baita AZTI-k elikaduraren misioari begira landutakoari ekarpena egin nahian. Bost mailatan banatuta eta misio bakoitzaren area programatiko ezberdinei erantzunez identifikatu ditu ALC-k. 89 iniziatiba dira elikaduraren misioarekin zer ikusia dutenak eta 124 mugikortasunari loturikoak, orotara 213 iniziatiba identifikaturik izanik.
Iniziatiba guztiak bistarazteko analisi matrizea batean jasotzen da informazio guztia.
Sistemen mapatzea lurralde batean dauden eta jorratzen ari den gaiarekin lotuta dauden ekimen eta eragile giltzarriak identifikatu eta bisualizatzean datzan prozesua da. Sistemaren mapa zehatza egiteko, bost esku-hartze mailatan dauden ekimen guztiak erakusten dira:
- iniziatiba komunitarioak
- eskala txiki edo ertaineko iniziatibak
- eskala handiko lankidetza publiko-pribatuak
- zerbitzu publikoak berriz diseinatzea
- erregulazio berriak
Zertarako balio du mapatze sistemikoa egiteak?
Mapatze sistemiko oso batek aukera ematen digu identifikatzeko dauden ekintzak nola erlazionatzen diren (edo ez) elkarren artean, ekimenen eta pertsonen beharren arteko aldea identifikatzen du, eta esku-hartzeetarako aukera posibleak aurkezten ditu.
Mapatzea zorro egituratu batean kokatzean, posible da palanka-efektuko nodoak eta puntuak identifikatzea, hau da, ekintza bideratuek hobekuntza esanguratsuak eta iraunkorrak eragin ditzaketen sistemako koskak identifikatzea.
Garrantzitsua da nabarmentzea mapa dinamikoa dela eta denborarekin aldatzen dela, sistemaren egoera eta eguneratze berrietara egokituz.
Esan bezala, ALC-k bi misioetan garatutako mapatze prozesu honek bost mailatan egin du azterketa eta misio bakoitzaren area programatiko ezberdinei erantzunez identifikatu ditu.
Emaitza:
orotara 213 iniziatiba identifikatu izan dira: 89 iniziatiba dira elikaduraren misioarekin zer ikusia dutenak eta 124 mugikortasunari loturikoak.
ALC-k elikadura eta mugikortasunaren ekosistemak nola funtzionatzen ari diren aztertzeko hainbat bisualizazio sortu ditu.
Iniziatiba hauek kartera bisualizazio batera eramatea interesgarria izan daiteke, bai saio parte hartzaileetan edota misioen barruko esperimentazio lantaldeetan landutako prototipoak nola uztartzen diren dagoen ekosistemarekin aztertzeko.
Jarraian elikadura misioan oinarritutako bisualizazio bat mapeatuta dauden iniziatibekin eta area programatikoetan oinarritutako beste bisualizazio bat:
Bisualizazio hauetan aztertu daiteke zenbat iniziatiba dauden area programatiko bakoitzarekin lerrokatuta eta iniziatiba bakoitza zer mailatan kokatzen den: ekintza komunitarioa, eskala txiki edo ertaina, eskala handia, erregulazio aldaketa edo zerbitzu publiko bat.
Bisualizazio hauetan dauden kontrasteei erreparatuta helburua da interpretazio kolektibo batzuk egitea ekosistema bezala nolako jarduna egiten ari garen elkarrekin ulertu eta narratiba konpartituak garatu eta soluzio berriak sortzeko.
Era berean, mapatze sistemiko hau eta iniziatiben arteko konexioak bisualizatzeko tresna digital bat garatzen ari da ALC Gipuzkoako Aldundiarekin batera. Bertan, agente eta iniziatiben arteko konexio maila ezberdinak identifikatu eta entzute prozesuan jasotako pertzepzio ezberdinei zenbateraino erantzuten ari den definitzeko baliagarria izango da tresna hau bisualizazio ezberdinak eginez.
Jon Landa irakasleak Agirre Lehendakaria Centerren nazioarteko ikerketa programan parte hartuko du eta bi proiektu garatuko ditu Columbia Universityn
Agirre Lehendakaria Centerrek eta bere Fundazioak (ALC-ALF) bultzatzen eta sustatzen duten nazioarteko ikerketa-programaren barruan, Columbia Unibertsitateko AC4 (Advanced Consortium on Cooperation, Conflict, and Complexity) zentroaren eskutik, Jon Landa irakasleak ikerketa-egonaldia hasi berri du New Yorken.
Landa Columbia Universityn ari da lanean, eta bertan bi lan egingo ditu nagusiki.
Lehenik eta behin, gorroto-delituen egoeraren azterketa amaitu behar da, Estatu Batuetan diseinuan eta aplikazioan Europako herrialdeen berezko joerekin alderatzeko. Alde horretatik, hauteman duzun antzekotasunetako bat da erregulazio mota hori "desbideratu" egin dela bere matrize historikoarekin zerikusirik ez duten eremuetara: hau da, gorroto-delituak ez erabiltzea historikoki baztertuak eta diskriminatuak izan diren gutxiengoak babesteko, baizik eta muturreko joera duten fenomeno ideologikoagoak – literatura amerikarrean "etxeko terrorismo" gisa ezagutzen direnak – erreprimitzeko eta horiei aurre egiteko.
Bigarren ikerketa-ildoa literatura jasotzera eta ekozidio-delituaren azterketari ekitera bideratzen da, nazioarteko krimen "berri" posible gisa. Horretarako, Columbiako Unibertsitateko Earth Institute, AC4 zentroa integratuta duena, leku ezin hobea da diziplinarteko hurbilketa baterako.
Gainera, ikerketa-egoitza aukera bat da euskal ikertzaileentzat, Columbia University-k berak eskaintzen duen goi-mailako harreman- eta solaskide-sare zabalagatik.
Jon Landaren profila
Jon-M. Landa Zigor Zuzenbideko katedraduna da gaur egun Euskal Herriko Unibertsitateko (UVP-EHU) Zuzenbide Fakultatean (Bizkaia), eta Giza Eskubideen eta Botere Publikoen UNESCO Katedrako zuzendaria (http://www.katedraddhh.eus).
Bere ikerketa-ildo nagusiak arrazakeriarekin, xenofobiarekin, diskriminazioarekin eta gorroto, terrorismo, gizateriaren aurkako krimen eta penologia delituekin lotuta daude.
Landa irakasle edo ikertzaile bisitaria izan da, besteak beste, unibertsitate hauetan: Hamburg (2000 DAAD), Heidelberg (2004 DAAD) eta, berriki, Cambridgeko Unibertsitateko Lauterpatch Centre for International Law (UK, 2010, 2011,2012, 2014), Viena (2016), Edinburgh (2018) edo Berlin (2019, 2022).