Categoría Ezagutza
Nekazaritza, gaur eta etzi
Jakoba Errekondoren artikulua, K aldizkariaren 1. zenbakian argitaratua
Irudiak: Vicente Paredes
Paisaia
Nekazaritza da kultura guztiaren iturria. Kultura hitza bera latineko “colere”, lurra landu, hitzetik dator. Etimologiaren bidezidor korapilatsuetan sartu gabe, esan dezakegu: garen guztia, gure kultura guztia, komunitate gisa elkar lotzen gaituzten izakera, identitatea, hizkuntza, nortasuna eta abar guztiak nekazaritzari zor dizkiogula.
Nekazaritzak eman digu lur bati lotuta bizitzeko aukera; eman digu kalitatezko elikagaiak izateko aukera. Baina, batez ere, eman digu denbora. Landareak erein eta haien uzta jaso artean, baratzesoroaren zaintza lanak egin artean denbora asko dago pentsatzeko eta komunitate zentzua garatzeko. Horrek ekarri du egun garen guzti hori, euskaratik hasi eta euskaraz egiten dugun guztirainokoa. Denbora hori da bizitzak eta elkarbizitzak duen gauza garrantzitsuena; gaur, agian, sekula baino garbiago ikusten dugu hori. Denbora hori gabe ez genuke ez eskola, ez arkitektura, ez musika, ez poesia, ez hainbeste gauza; bera gabe ez ginateke gu izango. Izateko nekazaritza behar dugu. Edonork nor izateko jan egin behar du. Nor hori jantzia izateko jan egin behar du, eta kultura jakintza da. Jan eta jaki.
Lurra lantzen duen jendea nahitaezkoa du kultura guztiak. Kulturaren galera, elkarbizitzaren galera, izaeraren galera, identitatearen galera, hizkuntzaren galera, garenaren galera kalitatezko elikaduraren galeratik dator, janari txarretik, elikadura txarretik elikatzen da. Janari txarra edota goseak pobrezia dakar, eta kulturarik eza. Bere alabak behar bezala elikatu ezinik dabilen jendartea, ez da bizi, iraun egiten du. Ez du garatzeko denborarik.
Hortik lurrari eman behar diogun etengabeko zaintza. Gure planetaren zati nimiño bat besterik ez da nekazaritzari eman eta gure elikadura osatzeko erabiltzen duguna, %1 ere ez. Lur hori zaintzea da jendartearen lehentasun lehena behar - ko lukeena. Gure nahia, nekazariek osatuko luketena. Nekazariek lurrari eman behar diote bizia. Bizi hori da gero geurea, geure bizia. Lur bizirik gabe gu ez ginateke ezer, ez ginateke.
Horrela sortzen ditugu gure paisaiak. Gure paisaia gara gu. Euskal Herrian ez dago ingurune naturalik, txokoren bat edo beste kenduta, bat bera ere ez. Gure ingurunea geuk sortua da gure amonaren amonaren amonak, mendia erre, landatu, inausi, erein eta abar egin ondorengo emaitza. Gure bizimodua, gure ekonomia eta batez ere gure elikaduraren ispilua da paisaia. Gure kulturak, gure jateko erak sortutako paisaia kulturala. Jaten duguna garela esan ohi da baina benetan garena jaten dugula esango nuke nik. Kultura bakoitzak etengabe eraiki eta deseraiki eta berreraikitzen ditu bere paisaiak. Beraz, kultura bakoitzak bere paisaiak ditu. Gu eusten gaituen eta bizia ematen digun lurrari geuk ematen diogu forma eta izaera eta horixek dira gure paisaiak. Geu garena ikusten du - gula paisaian zioen Fernando Pessoa poeta portugaldarrak.
Nekazaritza
Nekazariak dira gure paisaien zaintzaileak. Gure bizimoduak eta elikadurak aginduko du zein motatako paisaia sortu behar dugun eta nekazariek eraikiko dute eta zaindu. Paisaia bakoitzak azalduko du bere garaia.
Baina nekazaritzaren aiekatik bi Euskal Herri ditugu, uren isuriak banatzen dituzten mendiek bereizten dituzte: isuri atlantiarra eta isuri mediterranearra.
Euskal Herri atlantiarrean ez da gauza bera XVI-XVII. mendeetako jendarte aberats, okitu, industrial, merkatari eta hiritarra eusten zuen paisaia edo XVIII-XIX. mendeetako jendarte pobretu, nekazaldu eta landatarrak sortutakoa. Industrializazioak nekazaritza uztea dakar lehen ondorio gisa eta XVII-XVIII mendeetan alderantzizko bidea eman zen hirietatik eta industriatik landa ingurunetara sakabanatzea. XX. mendean berriz industria ikaragarri indartu zen eta nekazaritzaren gainbeherakada hasi zen. Horren ondorio da gaur egun bizi dugun paisaia. Ordura arte landu izan ziren lur eremu asko aziendarentzako edo etxerako elikagaiak sortzeko erabiltzetik basogintzara igaroko dira. XX. mende osoan gauzatu da eraldaketa hori eta XXI. mende honetan areagotu egin da, hobeto esanda egundoko sukarraldia bizi duela esango nuke. Mendian ematen ari den aldaketa ere egungo jendartearen bizimoduen eta pentsakeren islada besterik ez da, baina hori beste baterako utzi beharko dugu. Isuri honetako Ipar Euskal Herrian ez da industrial-nekazari aldaketa historiko bortitzik bizitu eta lurraldearen nekazaritza eredua mantendu egin da, gaur bertan ederki asko ikusi daitekeena.
Aldiz, Euskal Herri mediterranearrean ez dute industrializazio aro bortitzik bizitu eta historian nekazaritza eredua oso gorabehera gutxirekin bere horretan mantendu dela esan daiteke. Horrek eragina izan du jendartearen bizimoduan bezala herrien tipologian eta lurraldearen okupazio ereduan. Biztanleria herrietan bilduta bizi da eta lurralde osoa nekazaritza ekoizpenerako erabiltzen da. Isuri mediterranearrean itsaso haren inguruko lurraldeetan ematen den oinarriko nekazaritza garatu da milaka urtetan. Hiru mozkin edo ekoizpen dira nagusiak: ogia egiteko laboreak, olioa egiteko olibondoa eta ardoa egiteko mahatsa. Mendea joan eta mendea etorri, hiru uzta horien inguruan ibili da lurralde horretako bizimodua; batzuetan laboreak gehiago edo gutxiago, olibondoak behera eta mahastiak gora, edo alderantziz…
Egungo nekazariak
Euskal Herri mediterranearrean laboreakolibondoa-mahatsa hirukotearen langintzak nekazari espezializatuak sortzea ekarri du langintza bakoitzean: labore-ekoizleak, olibazaintzaileak eta mahastizain-ardogileak. Ondo bereizitako hiru hankeko eredu horren arabera aldatu da nekazaritza eta ondorioz paisaia, eta batez ere hiru mozkin horiek lantzeko berritu, egokitu eta berriz berritu egin den eta egun ere egiten jarraitzen duen teknologia: tresneria, haziak, ongarriak, tratamenduak, eraldaketa guneak, elikagaien industria eta abar. Teknologiaren espezializatzea eta horretara egokitzeko laborariaren gaitasuna dira egun nekazaritzaren ezaugarri nagusiak. Sail handiak, gero eta handiagoak, eta paisaia uniformeak, gero eta uniformeagoak, dakartza teknologiaren erabilera areagotzeak, eta beste ondorio zuzen latzago bat ere bai: nekazariak urritzea. Gero eta nekazari gutxiago beharko da lur sail berak lantzeko. Nekazaritza horren ondorio argiena bioaniztasunaren murrizketa da. Bioaniztasuna maila guztietan: gure paisaia kulturalen espezie nagusia den herrietako biztanleen, hau da jende biziaren bioaniztasuna eta naturaren edo ingurumenaren aiekako bioaniztasuna. Landa guneetako biztanlegoaren jaitsierak bertako kulturaren pobretzea eta desagerpena dakar. Ingurumenaren aldetik, teknologiaren erabilera areagotzeak erreka, landare-hesi, zuhaizti eta abarren gainbehera dakar, uztarri berean datorren espezie aberastasunaren atzeratzearekin batera. Gure bioaniztasun berezia osatzen duten gure paisaia kulturalak zaintzen dituen nekazari landatarra eta paisaia kultural horren bioaniztasun kulturala-naturala, biak ala biak nabarmen urritzen ari dira.
Isuri atlantiarrean bi alde berezi behar dira: EAEkoa eta Ipar Euskal Herrikoa. Ipar Euskal Herriko nekazaritza, aipatu bezala eredugarria da. Ez dago erabat espezializaturiko nekazal eredu nagusirik. Bai ordea lurraldearen ezaugarri edafologiko, geologiko eta klimatikoetara ederki egokituriko nekazaritza mistoa; urte askoren garapenaren eta egokitzapenaren ondorio moldatu eta aurrindutako. Etxe askotan bizi dira azienda, fruitu arbolak, soroak, baratzeak eta oihana ustiatuz; horri mozkinak eraldatzeko eta merkaturatzeko eta saltzeko elkarteak sortzeko ohiturak erantsi eta teorikoki nekazaritza eredugarri bat aurreikusi daiteke.
Ipar Euskal Herrian deskribaturiko nekazaritza eredua lehen isuri atlantiar osoan zen. XX. mendearen azken laurdenetik hona erabat aldatu da panorama. Ez dago ia eredu horri jarraitzen dion etxalderik. Ia denak erabat espezializatu dira; behi-esnea izan da garabide nagusia. Bide horrek eskatu izan duen gero eta inbertsio handiagoak, aurreko inbertsioa ordaintzea bukatu gabe berriak egiteko errota-harrian sartuta, nekazariak ito egin ditu eta gaur egun argi dago bide horrek ez duela inolako etorkizunik. Bestetik tresneria gero eta handiagoa erabili beharrak ekarri du lur askoren uztea, aldapak eta isuri handiko sailak ezin dira behar bezala landu eta horrek erabat utzitako lur sailak izatea edota nekazaritza ez hain industrializatuan landu daitezkeen sail horiek basogintzara igarotzea eragin du. Eredu horrek janari kopuru handiak kanpotik ekartzea eskatzen du eta behientzako besterik izango ez diren jakiak ekoiztera. Behi-esnearen prezioaren gorabeherak ez daude nekazarien esku, saltoki gune handienetan baizik eta horrek bideraezina egiten du esne ekoizpena lurralde horretan. Esnearena adibide bat besterik ez da, makina bat badugu eta nekazaritza ataka oso larrira eraman dugu.
Gainbegirada honetako nekazaritza industriala eta laborantza intentsibora emandako lurretatik kanpo badago beste era bateko nekazaritza lantzen duenik ere. Hor dugu Ipar Euskal Herriko nekazaritza eredugarria, baina baita oso hurbileko kontsumitzailea zaintzen eta elikatzen duen nekazariak ere badira. Jendartearen zaintza eta benetako kalitatezko elikadura eskaintzeko beharrekoak diren mozkinak sortzen dituztenak. Ekologikoa, biologikoa edo organikoa deitzen den nekazaritzak 30 urtetik gora ditu gurean eta gero eta indartsuagoa da. Herrialde guztietan sakabanatua lantzen bada ere, lurralde nekazariena den Nafarroan du indar gehien. 800dik gora nekazari, eraldatzaile eta abar ari dira egun eta 66.000 hektareatik gora lantzen dituzte, 2022ko datuak dira. Hamar urte lehenago, 2013an 500 eragile ziren eta 51.000 hektarean lantzen ziren.
Ekologikoan lantzea aldaketa sakon baten hasiera besterik ez zen izan. Ondoren etorri dira, eta gelditzeko gainera, nekazaritza biodinamikoa, birsortzailea edo erregeneratzailea, permakultura, sintropikoa eta abar. Hemendik duela ez urte asko pentsaezinak zitzaizkigun ekoizpen berriak ahuakatea eta tea, sagardoaren munduan gertatzen ari den iraultza, eraldaketa eta merkaturatze bide berriak eta abar; oso urte gutxi barru orain sinestezina zaigun nekazaritza bat izango dugu. Kontsumitzailea ere ez da atzera geratu eta nekazariekin lotura zuzenak eta ahalik eta motzenak sortzeko ahaleginak hasi besterik ez dira egin. Hortik etorri da etorkizun oparoena aurreikusten zaion nekazaritza eta kontsumo eredua: agroekologikoa.
Agroekologiak ingurumena zaintzen du denon bioaniztasuna eta bizitza kalitatea bermatuz, ekoizlea zaintzen du lan baldintzak doituz emakumearen lana harrotuz eta prezio duinak ziurtatuz, lurra zaintzen du etorkizuneko elikadura ziurtatuz eta jendartea zaintzen du kalitate goreneko elikagaiak eskainiz, bertokoak eta sasoikoak. Zirkulu horrek borobiltzen du etorkizuneko nekazaritzaren garapena, dagoenerako Euskal Herrian toki askotan, jende askoren lanarekin, kontsumitzaile askoren esku hartzearekin eta kontzientziadun jendarte ahaldundu batekin.
Nekazaritza hori lantzen dutenak gero eta ahaldunduagoak daude. Bai formakuntzaren ikuspegitik, bai emakume nekazarien lana azaleratuz eta behar duen tokia emanez, bai jendartean saretzearen ikuspegitik eta, eredugarria dena, ingurumenaren zaintzan jendartearen jarrerak bideratuz eta gidaritza lana eginez.
Gidaritza
Administrazioak eta haien orbitako teknikarien eragina oraindik ere nabarmena da. Batez ere ingurumena eta kalitatezko bizimoduan nekazaritzak duen eraginarekin datozen aldaketak, pixkanaka atzeraezinezkoak izango direnak gogoz eta indarrez sustatu beharrean, itxurakeriak itxurakeri, zangotrabatzen besterik ez dira ari.
Lehengo mendean nekazaritzan abiatu zen “iraultza berdea” deiturikoa, ez iraultza eta ez berdea ez zena, ongarri eta pestizida sintetiko kimikoekin gure lurra egun dagoen egoera negargarrira ekarri duena, administrazioen eta teknikarien saihetserako begiradaren laguntzari zor zaio, neurri handi batean. Horrek ekarri gaitu ia lehen sektorerik gabeko Hego Euskal Herriko isuri atlantiarra izatera, adibidez.
Egun teknokratek ez dute iraultza berdearen frakaso historikoa aipatzen eta teknologiaren berrikuntzetan jarrita dituzte esperantza guztiak. Makro eskalako proiektu erraldoiak dituzte buruan ezinezko helburuekin: hidroponikoa bezalako ekoizpen sistemak, zeinak kalitate kaxkarreko elikagaiak ekoizteaz gain egungo ingurumen ikuspegitik onartezinak dira; eskala makroan diseinatutako ukuilu eta haragi haztegi kutsatzaileak; “haragi” artifiziala sortzeko inbertsioak; akuaponia (arrain hazkuntza eta nekazaritza uztartzen dituen sistema) zientzia fikziozko itxurako ekimenak, eta abar. Panorama tamalgarri honen adibide garbienetakoa basogintzarekin Bizkaian eta Gipuzkoan gertatu dena da. Alor horretan ere barrutik sortutako ekimen eta indarrak irauliko du egoera.
Egoera horren aurrean jendartearekin eta haren bizitza kalitatearekin, etorkizuneko lur biziarekin, ahalik eta aniztasun handieneko ingurumenarekin engaiatuta dagoen nekazaria da etorkizun bakarra. Dagoenerako bide horretan ari direnak dira Euskal Herriko jendarte osoaren egungo gidari garrantzitsuenak. Aldaketarako eta bihar berri baterako eguneroko borrokaren eta lanaren muturraren burua direnak.
Perico Legassek handiak esan zuen bezala: “gaur egun egin dezakegun ekintza politiko garrantzitsuena jatea da”. Zer jaten duzu? Non erosten dituzu elikagaiak? Horiek dira politikariei egin behar dizkiegun galderak. Benetan gure Herriak argitu, bideratu eta sakondu behar dituen etorkizunerako zalantzak.
Erosi bertokoa eta sasoikoa. Lurretik platererako bidea moztu, hau da, erosi hurbileneko nekazariari. Prezio duina ordaindu, zure osasuna hortik dator, edo hortik dijoa… Elikadura, lurra, osasuna eta bizitza bizia elkarlanean hobe. Eta herri jantzi eta aurreratua izaten jarraitu nahi dugu, ala? Elikadura txarrak dakartza pobrezia, kulturarik eza edo ezjakintasuna, kalitate eskaseko bizimodua eta etorkizun beltza.
Munduko gastronomiaren puntaren puntan gaudela dioten horiei ere gomendio horiek berak luzatuko nizkieke. Ahoa-betean hitz egiten dutenean munduaren ahoak asetzeko guretik heldu eta sustatu, benetan. Bi datu amaitzeko: Euskal herrian jaten den legatzaren %94 kanpotik ekarritakoa da eta nekazariari beharrean supermerkatuan erosten badugu letxuga bat ordaindu duzunaren %16a soilik jasoko du nekazariak.
K Aldizkaria jaso nahi duzu? Esteka honetan aurkituko duzun formularioa bete besterik ez duzu egin behar.
Galdakaok bere lehen ko-kreazio saioa ospatu du komunitatea indartzeko eta osasun eta ongizate-sistema berrikusteko
Urriaren 27an, Galdakaok bere lehen ko-kreazio saioa ospatu zuen ALCren eskutik, Galdakao Zeugaz programaren barruan eta udalerriaren baitan garatzen ari den eraldaketa komunitarioko prozesuaren barruan. 40 pertsona baino gehiagok hartu zuten parte saioan, tartean Udalaren, Osakidetzaren, Bihar kooperatibaren, Agintzari, Elkarbizi adinekoen elkartearen, AMPAren, Farmamundi eta Erabideko ordezkariak, beste hainbat erakunderekin batera, baita herritarrak ere modu indibidualean.
Lankidetza honen helburua, Galdakaoko osasun eta ongizate-sistema berrikustea eta estrategi lokal berritzaile bat sustatzea da, ikuspegi integrala eta komunitarioa hartuta. Saio honen helburua irtenbide kolektiboak eraikitzea zen, hala nola bakardade ez desiratuari aurre egiteko edo komunitateko elkarloturak indartzeko beharrarekin lotutako erronkei aurre egiteko.
Talde motorrak, dagoeneko 70 entzute baino gehiago eginak zituela, perfil etnografikoak eta tokiko narrazio eguneratuak parte-hartzaileekin kontrastatu zituen, une horretarako bildu den informazioa baliozkotu eta aberasteko aukera emanez. Profil hauek udalerriaren irudi bizia jasotzen dute, eta ideia gakoak jasotzen dituzte, hala nola tokiko sareak eta auzo-dendak indartzeko garrantzia, dauden aniztasuna aitortzea eta ahulezia talde sozialen artean partekatua dela ulertzea.
Agertu ziren narrazio indartsuenen artean, komunitate ahul gisa elkarloturaren aitortza kolektiboa nabarmendu zen, pertsona guztiek —adina, egoera edo baldintza gorabehera— beharrak dituztela eta laguntza eskaini dezaketela ulertuz. Zaintza eta elkarren laguntza ikuspegi hau Galdakaoko prozesuaren oinarrietako bat bihurtu zen.
Profilen kontrastearen ondoren, parte-hartzaileek talde txikietan lan egin zuten, eta hiru ko-kreazio arlo lehentasunez landu zituzten:
-Rol edo profil komunitario berria, gaitasun kolektiboak eta laguntza loturak indartzeko orientatua.
-Etxebizitza dimentsio komunitario batetik, auzokideen arteko konexioa eta laguntza nola sortu aztertuz, eskaileretan edo etxebizitza-blokeetan.
-Komunikazioa, informazioa eta irisgarritasuna, udalerrian pertsona guztiek bizitza ezagutzeko eta parte hartzeko dauden bideak hobetzeko erronkarekin.
Jardunaldia itxiera partekatuarekin amaitu zen, bertan landutako ideiei jarraipena ematea eta entzute prozesua jarraitzea adostuz, parte-hartzaileen iradokizunak eta ekarpenak txertatuz.
ALCk Kunsthal Bilbaoko Aldaketarako Diseinu Masterrean parte hartu du
Kunsthal Bilbaoko Aldaketarako Diseinu Masterraren baitan, ALCk “Erronka konplexuei heltzeko berrikuntza sozialaren ikuspegia” izeneko saioa eman zuen.
Saioa Julen Larrañagak, Mikel Álvarezek eta Beñat Oiartzabalek gidatu zuten, ALCko proiektu-koordinatzaileek, eta haiek ikasleekin partekatu zituzten zentroak bultzatzen duen berrikuntza sozial sistemikoaren ikuspegiaren oinarriak eta tresnak.
Formazioaren helburua ikasleei ekosistema konplexuak ulertu eta eraldatzeko aukera ematen duten metodologia hurbiltzea izan zen, inteligentzia kolektiboaren, entzute sakonaren, interpretazio partekatuaren eta sorkuntza kolektiboaren bidez. Dinamika parte-hartzaileen bidez, aldaketa iraunkorrak eta komunitateen zein erakundeen beharretara egokitutakoak sortzeko moduak esploratu ziren.
Formazioan zehar K-Tool-a erabili zen, ALCk eta Bestiariok garatutako tresna digitala, berrikuntza sozialeko ekosistemei buruzko informazio konplexua antolatzen eta bistaratzen laguntzen duena. Tresna honi esker, aktoreen eta proiektuen arteko loturak hobeto ulertzea, aldaketa bultzatzen edo oztopatzen duten faktoreak identifikatzea, eta ekintzen eragina denbora errealean baloratzea posible da.
Ikasleek tresnarekin zuzenean esperimentatzeko aukera izan zuten, eta haren potentzialari buruz hausnartu zuten, elkarlana hobetzeko, erabakiak hartzeko prozesua sendotzeko eta berrikuntza etengabeko kulturari bultzada emateko.
ALCk Berrikuntza Digitalari eta Nazioarteko Lankidetzari buruzko hitzaldia moderatu du Palau Macayan
Atzo, 2025eko urriaren 8an, Bartzelonako Palau Macayan "¿Puede la innovación digital estimular una cooperación al desarrollo más transformadora? Tecnologías emergentes para responder a desafíos complejos" izeneko hitzaldia egin zen, “la Caixa” Fundazioak eta UNESCOk antolatuta, Work4Progress programaren urteko kongresuaren esparruan.
Bilkurak esparru publiko, pribatu eta akademikoko ordezkariak bildu zituen, sortzen ari diren teknologiek nazioarteko lankidetzan duten eginkizunari buruz hausnartzeko, eraldaketa digitaletik abiatuta erronka global handiei erantzuteko gai diren ikuspegi etiko, inklusibo eta kolaboratiboak aztertuz.
Datuen dimentsio kulturala, IA eta berrikuntza soziala aztertzen
Biki Digital Sozialen bidez, ALCk datuak, adimen artifiziala eta adimen kolektiboa uztartzen dituen ikerketa sustatzen du AEBetako unibertsitate eta zentro nagusiekin, teknologia ulermen kultural eta berrikuntza sozial sistemikoan errotzeko garrantzia azpimarratuz.
Irailaren 22tik 30era, Agirre Lehendakaria Centerrek New York eta Bostonen bilera eta trukaketa saio intentsiboak egin zituen, Columbia Unibertsitatearekin lankidetza sakontzeko eta Biki Digital Sozialen (SDT) kontzeptualizazioari buruzko ikerketa aurrera eramateko.
Ikaskuntza komunitatearen amaiera Argia Fundazioarekin: Lokarriaren figura elkarrekin aztertuz
Argia Fundazioan egindako hirugarren eta azken saioarekin, entzuteari, interpretazio kolektiboari eta komunitate-rolen baterako sorkuntzari buruzko prestakuntza prozesua amaitu dugu.
Hiru saioetan Argiako aktibistekin eta profesionalekin elkarlanean aritu gara, ingurunea mapatzeko, entzuteko eta interpretatzeko modu berriak esploratuz, eta aldi berean “Lokarria” edo konektore komunitarioaren figura ko-sortuz, sareak eta lankidetza indartzeko giltzarri gisa.
Argiatik azpimarratzen dute ibilbide hau “ingurunea mapatzeko, entzuteko eta interpretatzeko esperientzia oso interesgarria izan dela, baina batez ere elkar ulertzeko modu bere batetik” izan dela. Gainera, hiru ikaskuntza partekatu nabarmendu dituzte:
- Ikaskuntza: ingurune bat ezagutzea.
- Aukera: ingurune bat dagoela aitortzea.
- Erronka: ingurune bilakatzea.
Itxiera honek ez du amaiera bat esan nahi, baizik eta lankidetza modu berrien abiapuntu bat da, berrikuntza sozialetik abiatuta eta komunitatea eraikitzen jarraitzeko ikuspegiarekin.
Amatasuna eta Hazkuntza Euskadin
Testua: ALC, K Aldizkaria-ren 2 alean argitaratua.
Ilustrazioak: Nere Gabantxo.
Amatasuna eta hazkuntza esperientzia anitzak dira, erronkez, desberdintasunez eta eguneroko bizitzan eragin handia duten erabakiz beteta. Aldizkari honetan esperientzia horiek erdigunean jarri nahi ditugu, modu zintzoan islatu eta haiek sostengatzen dituzten egiturak zalantzan jarri. Izan ere, haztea ez da soilik kontu pribatu bat: gizarte, politika eta ekonomia faktoreekin lotura zuzena duen prozesua da, askotan ikusezina bihurtzen dena edo familiaren, batez ere emakumeen, ardura esklusibo gisa ulertzen dena.
Gure hgure inguruko amak elkarrizketatzen eta haien istorioak entzuten aritu gara. Horien bidez ezagutu ditugu Farah bezalako ama migratuak, Maitane bezala, bikoterik gabeko amatasuna hautatu duten emakumeak; Xabi bezalako aitak, parekidetasunaren aldeko bidean; familiaren ongizatearen alde lan mundua utzi duten amak, Nerea bezala; Leire bezalako ardura handiko lanpostu batean dabiltzan amak; beste familien antolaketan funtsezko lana egiten duten emakumeak, Isabel bezala, eta nola ez, aiton-amonak.
Haien istorioek erakusten dizkigute gure gizartean hazkuntzak dituen kontraesanak, sostengu beharrak eta hutsuneak. Ez dugu erantzun errazik eman nahi, ezta eredu idealik proposatu ere; baizik eta elkarrizketa ireki, esperientziak partekatu eta beharrezkoak diren aldaketak nabarmendu. Azken finean, haurrak haztea guztion ardura da, nahiz eta sarri kontrakoa sinestarazi nahi diguten.
Farah
· Emakumea, 31 urte
· Gasteizen bizi da, marokoar jatorrikoa
· Bere ardurapean 6 urteko haur bat dauka, Omar
· Lan egiten du adinekoak zaintzen dituen enpresa batean
Farah duela 10 urte iritsi zen Gasteizera Tangerretik. Duela hiru urte banandu zen Omarren aitarengandik. Semea egunero eramaten du Judimendiko eskolara. Egunerokoan ahal duen moduan konpontzen da, baina onartzen du zaila dela Omar gaizki jartzen denean, edo berak bakarrik kudeatu behar duenean egunerokoa. Orain, pixka bat zaharragoa denez, hobeto konpontzen da, eta unean uneko arazoak izan dituenean, bere lagunen sarera jo du, ezinezkoa ez bada. Oso bizimodu lasaia egitea gustatzen zaiola dio, mandatuak egiten ditu, parkera joaten da, Omar eskolatik jaso eta eramaten du, eta afalostean albisteekin egunean jartzea gustatzen zaio.
Maitane
· Emakumea, 39 urte
· Donostia
· Ezkongabea
· Ardura. 4 urteko haur bat du, Mikel
· Lana: Fisioterapeuta
Maitane fisioterapeuta da, eta in vitro ama izatea erabaki zuen. Beti izan nahi izan zuen ama, eta duela 6 urte in vitro ernalketaren bidetik hasi zen, ez baitzen erraza izan. Betidanik imajinatzen zuen amatasuna bere eta haurraren arteko zerbait bezala, ez hainbeste ama ezkongabea izatea kontzeptu bezala, baizik eta soilik ez zuen lotzen bikotean egotearekin. Aita gaztea galdu zuen eta uste izan zuen egin zezakeela, amak berarekin eta ahizpa txikiarekin egin zuen bezala. Biek asko laguntzen diote egunerokoan sortzen diren gauzekin, inauterietako mozorroekin, Mikel gaixotzen denean edo noizbait lanetik irten ezin denean, garaiz jasotzera iristeko. Sozialki nabaritzen du bere egoeran nolabaiteko interesa dagoela, baina ez da juzgatua sentitzen, alderantziz. Bere egoeran dauden emakumeei egiteko asko falta zaiela uste du, adibidez, amatasun eta aitatasun bajak parekatzeak haiengana iritsi behar duela uste du. Uste du baimen horiek parekatzea funtsezkoa dela eskubide berberak izateko.
Xabi
· Gizona, 35 urte
· Gernika
· Bere bikotekidearekin bizi da.
· Urte eta erdiko neskato bat, Uxue
· Lanaldi murriztua automobilgintzako fabrika batean
Xabierrek aita izan nahi izan du beti, baina bizitza espero ez zuen moduan aldatu zaiola aitortzen du. Ahal duen guztia egiten du, baina uste du gatozen lekutik gatozela, eta bikotekideari ama izaten irakatsi dioten bitartean, berari inork ez diola erakutsi aita erantzunkidea izaten, eta sentitzen du pixoihalak aldatu eta biberoiak eman baditu ere, zama nagusia bikotekideak daramala. Lanaldi murriztuan dago eta Uxue parkera eramaten du, zabuetara, eskolatik jasotzen du eta denbora asko pasatzen du berarekin, baina ez dio arroparik erosten, ez ditu pediatrarekin orduak kudeatzen eta ez du asteko afarietarako erosi beharreko guztia buruan, bikotekideak pasatu behar dio. Gero eta modu bidezkoagoan banatzen dituzte etxeko lanak, baina beti pisu handiagoa du berak. tiene más peso ella. Su pareja le dice que siente que la maternidad se ha individualizado, que ha dejado de ser algo comunitario, y que echa en falta, además de su corresponsabilidad, la de la sociedad, se siente muy sola en su maternidad.
Nerea
· Emakumea, 34 urte
· Baiona
· Bikotekidearekin bizi da, ezkonduta daude.
· 4 eta 1 urteko bi neskak, Lur eta Maddi
· Lana. Etxean
Nereak komunikazio agentzia batean egiten zuen lan, baina Lur eduki ondoren, ikusita haren baldintzak ez zirela onenak eta bikotekideak lan egonkorra zuela eta okerrago ateratzen zitzaiela haurrak eta etxea zainduko zizkieten pertsonak kontratatzea, hazkuntzarako urte batzuk ematea erabaki zuen. Gainera, Nereak edoskitze % 100 naturala eta elikadura ekologikoa aukeratu ditu, bere lanaldiarekin bateraezina. Orain bi neskatorekin pixka bat estututa dago, baina bere erabakia dela dio. Bere bikotekideak gauza batzuk egiten ditu eta neskekin denbora pasatzen du, baina argi eta garbi hazkuntza eta ugalketa lana Nerearen kontura da, batez ere Baionara joan zirenetik ez dutelako guraso eta lagun sare hurbilik. Beste gurasoekin egoteko espazio egokien falta sumatzen du, ez ditu Baionan aurkitu. Iruditzen zaio guraso elkarte bat sortu dela, baina ez du parte hartzen.
Begoña eta Txema
· Aitona-amonak, 67 eta 68 urte, hurrenez hurren
· Algorta
· Jubilatuak
· 3 biloba, Julen, Asier eta Laia
Begoña eta Txema funtsezko zutabe bihurtu dira beren seme-alaba eta bilobentzat. Erretiroa hartuta dauden arren, familiaren beharrek markatzen dute haien egunerokotasuna. Umeez arduratzen dira gurasoek lan egiten dutenean, eramaten dituztenean eta eskolatik jasotzen dituztenean, eta gaixorik daudenean zaintzen dituzte. Aitite eta amama rolaz gozatzen duten arren, batzuetan beraientzat denbora gutxiago dutela sentitzen dute.
Isabel
· Emakumea, 59 urte
· Iruña
· Senarrarekin bizi da
· Bere alabak adinekoak dira, horietako bat haurdun dago
· Lana. Garbitzailea garbiketa eta zaintza zerbitzuen enpresa batean
Isabel Iruñean bizi da bere senarrarekin. Bi alaba zaharrago ditu eta amona izango da udazken honetan. Bizitza osoan zaintzaren sektorean lan egin du. Gaur egun, orduka lan egiten du hainbat familiarekin, garbiketa eta hazkuntzan laguntzea konbinatuz: batzuetan, haurrak eskolara eramaten ditu, edo tarte batez zaintzen ditu, gurasoak lanetik iritsi aurretik. Normalean, bi gurasoek etxetik kanpo lan egiten dute, bestela ezinezkoa delako, eta bertara jotzen dute dena egunerokoan modu erosoagoan kudeatu ahal izateko. Esan nahi du haien kontura izango dela. Ikusten du kontziliazioa zaila dela lan egiten duten familia gehienentzat, eta bera bezalako langileen laguntza ezinbestekoa bihurtu dela.
Leire
· Emakumea, 41 urte
· Arrasate
· Bikotea
· Zure kontura. 4 urteko ume bat du, Beñat
· Lana. Kooperatiba bateko ingeniaria, zuzendaritza postua
Leirek ingeniaritza enpresa batean egiten du lan, erantzukizun handiko lanpostu batekin. Lanaldia zorrotza da eta maiz egin behar dira bidaiak, eta horrek zaildu egiten du kontziliazioa. Bikotekideak ere lan egiten duen arren, buruko karga hein handi batean bere gain dagoela sentitzen du: haurraren arropa antolatzea, eskolaz kanpoko jarduerak eta ikastetxeko bilerak kudeatzea, eguneroko larrialdiez gain. Uste du lan inguruneak amatasuna zigortzen jarraitzen duela eta ez dagoela benetako konpromisorik kontziliazioarekin.
K Aldizkaria jaso nahi duzu? Esteka honetan aurkituko duzun formularioa bete besterik ez duzu egin behar.
Aldaketa Sistemikoko bigarren saioa Rethink Ireland-ekin: Eskalatu eta Inbertitu
Irailaren 18an Aldaketa Sistemikoaren Workshop-aren bigarren online saioa egin genuen Rethink Irelanden. Oraingoan, topaketak prozesuaren funtsezko urrats bat izan zuen ardatz: nola eskalatu eta nola inbertitu elkarlanean Irlandako osasun mentalaren zorroan.
Orain arte Ktool-arekin jasotako ikaskuntzak partekatu ziren; tresna honek osasun mentalari lotutako eragileak, ekimenak eta narrazioak mapatzeko aukera ematen du. Mapaketa eta entzumen moduluetan izandako aurrerapenak aurkeztu ziren, eta tokiko taldeek beren esperientziak partekatu zituzten, prozesuaren erronkak eta balioa duten elementuak identifikatzeko.
Gainera, hausnarketa kolektiborako espazio bat ireki zen, jasotako informazioa nola hobetu eta Ktoolaren osagai desberdinak interpretazio kolektiboaren eta ko-sorkuntzaren faseekin nola lotu aztertzeko. Elkarrizketak gai berria ere ireki zuten: eskalatzeko eta finantzatzeko estrategiak, portfolioko ekimenek iraunkortasuna eta eragin handiagoa izan dezaten bermatzeko.
Lan-taldeetan, parte-hartzaileek ko-sorkuntzarako posible diren eremuak identifikatzen hasi ziren, prozesuaren dimentsio kolektiboa indartzen jarraitzeko giltzarriak izango direnak.
Saioa ekintza-plan komun batekin amaitu zen, eta horrek honakoak barne hartzen ditu: profilak eta ekimen zerrenda berrikusi eta osatzea, eskalatzeko eta finantzatzeko materialak bidaltzea, eta ko-sorkuntzarako eremuak modu bateratuan identifikatzea portfoliora sartzeko. Hirugarren saioan, urrian Dublinen egingo dena presentzialki, ALC-eko kideek parte hartuko dute Irlandako osasun mentalerako inbertsio eta eskalatzeko estrategia komun bat finkatzeko.
Rethink Ireland eta ALCk osasun mentaleko ekosistemaren mapaketa digitala bultzatzen dute Irlandan
Lokarriak: Ikaskuntza-komunitatea Argia Fundazioan
Irailaren 16an, Argia Fundazioan, Lokarriak Ikaskuntza Komunitatearen lehen saioa egin zen. Saio horretan, komunitatearen eta gizarte-erakundeen arteko lotura gisa jarduten duten pertsonen papera indartzeko tailer bat eman zuen ALCk.
Ikaskuntza ibilbidea mapaketa sistemikora eta entzute komunitariora bideratutako bigarren saio batekin jarraituko du, eta hirugarren saio batekin amaituko da. Bertan entzute komunitarioa eta interpretazio kolektiboa landuko dira.
Erasmus+ Youth Pulse: gazteen parte-hartzea eta berrikuntza soziala Europan
Datozen sei hilabeteetan, Agirre Lehendakaria Center eta Young Social Innovators (Ipar Irlanda) elkarrekin ariko dira Erasmus+ programaren barruan garatzen den proiektu batean. Erasmus+ Europar Batasunak gazteen, ikasleen eta prestakuntzaren alorreko nazioarteko trukeak eta proiektuak bultzatzeko programa bat da.
Youth Pulse proiektuaren helburua Irlandako eta Euskal Herriko gazteen jarrerak eta ikuspegiak hobeto ulertzea da, etorkizunean Europar Batasun mailako gazteen iritzi-panel bat sortzeko oinarriak jarriz. Panel horren bidez, gazteek euren komunitateetako desberdintasunak, aktiboak eta balio partekatuak hobeto ezagutu ahal izango dituzte, eta horrek herritartasun aktiboa eta gizarte-berrikuntza indartuko ditu.
Proiektuak hiru emaitza nagusi aurreikusten ditu:
Mapatzea – gazteen ikuspegiak eta esperientziak jasotzea.
Panelaren diseinua – Europar Batasun mailako gazteen iritzi-panel baterako plana prestatzea.
Liburu berdea – gazteen parte-hartzea eta herritartasun aktiboa sustatzeko dokumentua aurkeztea.