Categoría K Aldizkaria
Horeka sektorea Gipuzkoan
Gipuzkoako Ostalaritzako Enpresaburuen Elkartearen artikulua, K aldizkariaren 1. zenbakian argitaratua
Irudiak: Vicente Paredes
Ostalaritzarena sektore paradigmatikoa da, gizarteratzeari dagokionez, eta, era berean, onura sozial handiak dakartza. Tabernak eta jatetxeak ezinbesteko sozializazio-gune eta bakardadearen aurkako antidoto gisa.
Ostalaritza: funtsezko sektorea lan-integrazioan
Ostalaritza-sektorea ekonomian handienetakoa eta adierazgarrienetakoa den arren, beste sektore batzuen aldean tratamendu bidegabea eta desorekatua jasotzen jarraitzen du, bai komunikabide batzuen aldetik, bai erakundeen aldetik.
IE Team Consultores-ek egindako ikerketa baten arabera, Gipuzkoako Ostalaritzako Enpresaburuen Elkarteak (artikulu hau sinatzen duen patronala) eskatuta, Gipuzkoako ostalaritzako enpresaburuen %85ek arazoak izan ditu ekitaldi honetan langile-beharrak asetzeko. Ostalaritza sektore paradigmatikoa da, gizarteratzeari dagokionez, eta, era berean, onura sozial handiak dakartza.
Tabernak eta jatetxeak ezinbesteko sozializazio-gune eta bakardadearen aurkako antidoto gisa
Tabernek ezinbesteko 5 funtzio sozial betetzen dituzte: harreman zuzenak, komunikazioa, komunitateko kide izatea eta auzokideen eta lagunen arteko topaketa bultzatzen dituzte; isolamendua eta bakardadea saihesten dituzte; inguruneari segurtasuna ematen diote; zerbitzu pertsonalak ematen dituzte; gizarte-kohesioa eta integrazioa errazten dituzte. (“Ostalaritzaren dimentsio soziala azterlana, Espainiako gizarte-zerbitzuetako zuzendarien elkarteak egina”).
Ostalaritza sektore inklusibo gisa generoaren, jatorriaren eta adinaren alderdietan
Ostalaritzak betetzen dituen alderdi sozialekin lotuta, nabarmentzekoa da ostalaritzak duen garrantzia emakumeak, atzerritarrak eta adin guztietako pertsonak gizarteratzen laguntzeko.
Euskadiko ostalaritzak 70.609 langile izan zituen batez beste 2023ko azaroan; horietatik 15.753 ez-nazionalak ziren, hau da, %22,31.
Sektore liderren artean, ostalaritzan bakarrik egiten dute lan gizonek baino emakume gehiagok. Zehazki, estatu mailan, ostalaritzaren sektoreak 1,64 milioi langile izan zituen, eta 869.100 emakumeak ziren, hau da, %53.
Sektore horrek emakumeen ekintzailetza dakar, eta ostalaritzan lan egiten duten 128.600 emakume autonomoak dira. Sektorean norberaren kontura lan egiten duten pertsonen datua aztertuz gero, 300.000 pertsona inguru guztira, %45,6 emakumeak dira.
40 urtetik gorako langileen laneratzea ere errazten du, sektoreko langileen %52,71 baitira Estatuan, eta zifra hori 50 urtetik gorako langileekiko %27,62ra iristen da.
Hitzarmen berri bat Gipuzkoa zaharberritzeko
Gipuzkoako jatetxe-arloko hitzarmen berriak, 2023ko apirilean sinatu zenak, amaiera eman zion 12 urteri, eta ez zen akordiorik lortu, lan-arloan, enpresak ordezkatzen dituzten gizarte-eragileen eta Gipuzkoako jatetxeen sektoreko langileen artean. Hartutako akordioek funtsezko garrantzia dute lurraldean, bai gizarteari dagokionez, bai ekonomiari dagokionez. Izan ere, Gipuzkoako hitzarmenik garrantzitsuenetako bat da, besteren konturako 19.000 langile ingururi eragiten baitie zuzenean. Lortutako azken emaitzak elementu berritzaileak ditu negoziazio kolektiboari dagokionez. Horien artean, lau nabarmendu behar dira:
- Orduen erregistro digitala sartzea, betebehar hori barne hartzen duen sektoreko estatu-hitzarmen bakarra baita.
- Prestakuntzaren aldeko apustua, urtean 280 euroko plusa gehituta.
- LGTBIQ+ eskubideen onarpenean aurrera egitea.
- Lanean sexu-jazarpena edo sexuagatiko jazarpena prebenitzeko neurriak indartzea. Ordainsariei dagokienez, honako hauek nabarmendu behar dira:
- Hitzarmena indarrean sartu zenetik, sektoreko soldatak %8 igo dira batez beste.
- Era berean, banaka negoziatu da kategoria behartsuenetako soldatak eguneratzea: urrunago joan gabe, zerbitzari-laguntzaileek %22 igo dituzte soldatak (1080 €-tik 1300 €-ra igaro dira).
K Aldizkaria jaso nahi duzu? Esteka honetan aurkituko duzun formularioa bete besterik ez duzu egin behar.
Jasanezina jasanez: Euskal moda sustraitik
Rocío Sánchezen artikulua, K aldizkariaren 1. zenbakian argitaratua
Irudiak: Vicente Paredes
Gaur egun, modaren industria jasanezina dena jasangarri bihurtzeko erronka handiaren aurrean dago: planetan duen eragin negatiboa murriztuko duten formulak aztertzea, gero eta prozesu, teknologia eta material berritzaileagoak eta jasangarriagoak txertatuz, ingurumenarekin bat datozen eta produktuen bizi-zikloa luzatzeko gai izango diren hornidura-kateak sortzeko helburuarekin, diseinutik, ekoizpenetik eta kontsumotik, fabrikaziotik, hondakinen kudeaketatik eta bigarren mailako lehengaietatik.
Azken hamarkadetan, jantzien ekoizpenaren eta kontsu - moaren hazkunde azkarrak ingurumen-kostu handia izan du ehun-hondakinetan. Oro har, 80 mila milioi jantzi berri kontsumitzen ditugu urtero.
Modaren munduko industriak eragin handia du ingurumenean: Munduko ehungintza-ekoizpenaren %60 produktu petrokimikoetatik eratorritako zuntz sintetikoeta - tik dator, eta berotegi efektuko gas kutsagarriak askatzen dituzten erregai fosilez elikatzen da batez ere, lehengaiak erauztetik hasi eta jantziak ekoiztu, banatu, erabili eta eza - batzeraino.
Moda-kontsumitzaileek, gero eta gehiago jabetzen baitira arazo horretaz, kalitate handiko ehun-produktu iraunkorrak eskatzen dituzte, lehengai berriztagarrietatik da - tozenak, ingurumena errespetatuz diseinatuak eta ekoitziak.
Bestalde, Europako Itun Berdeak bete-betean hartzen du konpromisoa ehungintzaren sektoreko ekonomia zirkularrarekin, epe luzerako helburuak dituzten lege-propo - samenen bidez, hondakinen isurketa murrizteko eta honda - kinen birziklapena eta berrerabilera areagotzeko.
Modaren industria jasanezina jasangarri bihurtzeko erronka handiaren aurrean dago gaur egun. Biodibertsitatea gero eta gehiago galtzen ari dela eta baliabide naturalak agortzen ari direla ikusita, planetan duten eragin negatiboa murrizteko formulak aztertzen ditu, gero eta prozesu, teknologia eta material berritzaileagoak eta iraunkorragoak txertatuz, ingurumenarekin bat datozen eta produktuen bizi-zikloa luzatzeko gai diren hornidura-kateak sortzeko helburuarekin, diseinutik, ekoizpenetik eta kontsumotik, fabrikaziotik, hondakinen kudeaketatik eta bigarren mailako lehengaietatik.
Ildo horretan, elikagaien industriako azpiproduktuak optimizatzea konponbide eraginkorra da modaren industriari lotutako lehengaien biodibertsitatea zaintzeko eta zabaltzeko, eta, aldi berean, ekonomia jasangarri berri bat garatzeko.
Iraunkortasunaren gai nagusiari dagokionez, bi sektoreak tradizioz bananduta egon arren, modak eta elikadurak arazo komunen adibide asko dituzte: Giza kontsumorako elikagai guztien herena, gutxi gorabehera, alferrik galtzen da. Aldi berean, modak kontsumo aurreko hondakin ugari sortzen ditu, inoiz saltzen ez den gehiegizko inbentarioaren ondorioz (60.000 milioi m2 inguru).
Euskal moda-enpresak ez dira joera horretatik kanpo geratzen, eta aspalditik ari dira gastronomiaren mundua modako berrikuntzarekin lotzen duten proiektuak garatzen, betiere konponbideak batera bilatzeko hiru premia espezifiko kontuan hartuta. Alde batetik, behar teknologikoa: elikagaien industriatik datozen hondakinen lehengaia ezagututa, prozesu berriak definitu behar dira, lehengaia manipulatzetik biomolekulak ateratzeraino. Sortzen diren ehunek lehiakorrak izan behar dute egungo ehunekin eta prozesuekin. Beste aldetik, merkatuaren beharra: prozesu berriak ekonomikoki bideragarria izan behar du, bai elikagaien sektorearentzat, bai ehungintzako fabrikatzaileentzat, eta lehiakortasun-diferentziala ekarri behar dio modaren sektoreari. Eta azkenik, ingurumen-premia: prozesu berriak egungo prozesuek baino ingurumen-inpaktu txikiagoa izan behar du.
Elikagaien industriako hondakinak tokiko mailan balorizatzeak eta birziklatzeak hondakinen egungo kopurua murrizten lagun dezake, bioehungintza berritzaile bihurtzen baitira. Material bioadimendunak merkatunitxo berri bat dira, ezaugarri transpiragarriak, antiolorea, tenperatura kontrolatzekoak eta bakterioen aurkakoak eskaintzen baitituzte, eta, gainera, garbiketaren maiztasuna murrizten dute eta, ondorioz, planeta kutsatzen laguntzen duten mikrofiburuak askatzea eragozten dute.
Ekoizpen-ereduen aldaketa horrek, tokiko fabrikazioaren eskaerari eta eskuragarri dauden tokiko ma - terialen erabilerari jarraiki, ekoizpen-zikloak hobeto kontrolatzen laguntzen du, garraio-kostuak murrizten ditu eta enplegu-aukera berriak sortzen ditu, eta EBren Itun Berdeko helburu sozioekonomikoak nahiz Nazio Batuek 2030eko agendan ezarritako garapen jasangarriko helburuak eta xedeak betetzen laguntzen du, posible egiten baitu ingurumena lehengoratzea, biodibertsitatea sustatzea eta tokiko enpleguak sortzea, hornikuntza-katea laburtzean.
Euskadiko material plastikoen eta beste kutsatzaile batzuen aurrean elikagaien industriako hondakin baten errebalorizazioaren adibide paradigmatiko bat ardi latxaren artilea da.
Euskadin milioi bat ardi latxa inguru daude, gure lurren sinboloa. Esnea Idiazabal JDBa egiteko erabiltzen da, eta haragi ona ere ekoizten du, urte osoan bazkatzen baitu. Hala ere, bere artilea, luzea, nahikoa eta koipetsua (hortik datorkio euskarazko izena, “latxa”), ia ez du erabilgarritasun komertzialik, berarekin ehunak egitea nahiko zaila baita, eta horrek ingurumen arazo bihurtzen du abeltzaintzako ustiategientzat, hondakin gisa tratatu behar baitute. Beraz, zer egin Euskadin urtean biltzen diren bi milioi eta erdi kilo artilearekin?
Zentro teknologikoak zein enpresak lanean hasi dira arazo honi irtenbide lokala eta iraunkorra eskaintzeko.
NEIKERek, Nekazaritza Ikerketa eta Garapenerako Euskal Erakundeak, hainbat proiektu garatu ditu arazo horren inguruan, besteak beste, “Latxari”. Proiektu horrek eremu eta merkatu desberdinetara erraz molda daitekeen irazki-ehuna sortzea lortu du, latxa ardiaren artilea proportzio desberdinetan, material birziklatua eta beste zuntz natural batzuk konbinatuz.
María Clé Leal diseinatzaileak, ADR Urkome Urola Kostako landa-garapenerako elkarteak eta Latxaesnea kooperatibak ere parte hartu dute proiektuan, eta ingurumena errespetatzen duten eta kontzeptuagatik eta diseinuagatik euskal kulturarekin eta nortasunarekin estuki lotuta dauden harpeen bilduma bat osatu zen. Agerian utzi zen Euskadik apustu sendoa egin zuela material horren ba - lioa handitzeko, Ekonomia Zirkularraren eta Bioekonomiaren estrategiei jarraiki, jasangarriak eta tokikoak diren ekimenen bidez.
Bestalde, Ternua modako euskal enpresak, bere arloan berrikuntzaren erreferente denak, Artileshell garatu zuen 2009an, bere “Proiektu Berezietako” lehena, latxa ardia hotzetik, hezetasunetik eta haizetik babesten duen artile horren ezaugarri bereziei etekina ateratzeko asmoz.
Propietate horiek zituen hondakin lokal bat birziklatzeko aukera erronka handia zen Ternuarentzat. Muturbeltz elkartearekin eta Ipar Euskal Herriko artilea fabrikatzen duen Illetegia enpresarekin lankidetzan, artile horrekin naparazko ehun bat garatzea posible zela frogatu zuten, lehe - nik eskala txikian, eta, ondoren, teknologia egokia garatuz, tamaina industrialeko makineriarekin.
Emaitza oso napa arina da, propietate isolatzaile sinestezinak dituena, bakterioen aurkakoak, termorregulatzaileak, suaren aurkakoak, bustita ondo funtzionatzen duena... eta Ternuako Artileshell jantzietan aurki dezakezuna. Zero kilometro isolatzaile bat, tradizionalki alferrik galdu den baliabide batetik abiatuta egina.
Ekimen horiek mugarri dira ardi latxaren artilea metatzeko eta kudeatzeko urteko arazoa konpontzeko negozio-bide berriak irekitzeko orduan, baina arazo horri buruzko lan-ildo zabalago baten barruan kokatzen da, oraindik ere artile tonak baitaude ekonomia berdean, gizarte-kohesioan eta natura-ingurunearen babesean oinarritutako beste proiektu batzuetatik ateratzeko.
Gero eta kontzientziazio handiagoa dago herritarren eta enpresen artean klima-aldaketaren aurkako borrokan, eta, zorionez, gero eta ekimen gehiago sortzen dira filosofia horrekin bat datozenak, ekonomia zirkularra estrategiaren erdigunean duten ekoizpen- eta sormen-prozesuen aldeko apustua eginez.
Ternuaren “Proiektu Berezien” zerrenda, elikagaien industriari lotutako tokiko baliabideen aprobetxamenduari buruzkoa, gero modaren industriarako lehengai gisa errebaloriza daitekeena, hazten jarraitzen du. Adibibide bi dakargu: Nutcycle eta Redcycle. Nutcycle Ternuaren ekimena da. Ternuak, hainbat hainbat toki-erakunderekin lankidetzan, Euskadiko sagardotegietako intxaur oskolen 55.000 kilo biltzen ditu urtero. Baliabide ugaria eta hurbilekoa da, sintetikoen propietate berberak dituzten baina are gutxiago kutsatzen duten tindu organiko bihurtzeko; izan ere, ehungintzako industriarako tinduak eta akaberako produktuak ekoizteak edateko uraren kutsaduraren %20 eragiten du. Proiektu horretatik sortu zen geroago Colorcycle, non erromero, erremolatxa, palmondo amerikar, oliba eta gaztaina oskolen hondakinekin tindaketak esperimentatu eta garatzen diren. Bigarrena Redcycle da. Oso ezauna ez den ingurumen-arazo bati irtenbidea ematen dio: hondatutako arrantza-sareak bertan behera uztea, bai lehorrean, bai itsasoan, itsas hondoak kutsatuz, azken finean, arrantza-industriaren mende dauden ekosistema berberak baitira. Ternuak konpromisoa hartu du Bermeo, Getaria eta Hondarribiko ko - fradien sareak jasotzeko, eta, ondoren, Aquafil enpresarekin lankidetzan, nylonezko sare horiek hilatura bihurtzeko, birziklatutako, birziklagarritako eta planeta errespetatzen duten jantzi berriak egiteko. Redcycle proiektu berezia izateaz gain, etorkizuneko belaunaldiei ziklo ekonomiko orok zirkularra izan behar duela pentsatzeko saiakera ere bada.
Gehiegizko ekoizpenaren, hondakinen eta stock-aren problematikan arreta jarrita, ezin dugu aipatu gabe utzi Comme des Machines, 2016tik industria sortzaileetara zuzendutako fabrikazio digitalean diharduen enpresa bizkaitarra. Manufaktura pertsonalizatua, malgua, tokikoa eta iraunkorra eskaintzen dute, ekoizpen txiki, ertain eta handien hornitzaile gisa lan eginez, Nina Ricci, Burberry’s edo Nike bezalako enpresentzat, mota honetako munduko enpresa bakanetakoa. Bere mugarrien artean: mass market-era zuzendutako 3Dn inprimatutako lehen bilduma jasangarriaren arduradunak izatea, Mango enpresarentzat.
Fabrikazio digitalak XXI. mendeko premien araberako bidea ahalbidetzen du: malgutasuna, pertsonalizazioa, iraunkortasuna, arintasuna... 3D inprimaketak bi munduetako onena du. Artisau-piezen aldakortasuna, berotasuna eta berezitasun besterenezina ditu, eta industria-fabrikazioaren arintasuna eta errendimendua. Bestalde, artisautza digitalak aukera ematen du ehunak patroiaren itxurarekin fabrikatzeko, hondakinik sortu gabe, ez baitago oihalik moztu beharrik, ezta beharrezko unitateak bakarrik fabrikatu ere, eta horrek baliabideak optimizatzea dakar.
Materialei dagokienez, biopolimero biodegradagarri eta konpostagarria da gehien erabiltzen denetako bat. Ikerketak aurrera egin ahala, harizpi mota horien gama handitu egiten da: ostra- edo muskuilu-oskolez, gariz, kanabera-azukrez, kafez, patataz egindako biokonposatuak; baita zurak, zementuak, buztinak ere, guztiak hondakinez sortuak.
CDMk ehunak ikertzeko proiektu propioa du. NORA proiektua da, 3Dn inprimatutako ehunak ikertu eta garatzearen aldeko apustua, harizpi malguen erabilerari esker aurrerapauso handiak ematen jarraitzen duena. Hariak balira bezala, posible da haria erauztea eta ehun tradizionalen bilbea eta testura zintzotasunez imitatzea, baita kolore desberdinetako harizpiak erabiliz estanpatuak sortzea edo larrua bezalako materialak imitatzea ere animalia-jatorriko material horren alternatiba iraunkorrak eta beganoak sortzeko. Etorkizun itxaropentsu horren aurrean, eta etorkizunari begira, BIAAF aipatuko dugu azkenik, haren egitekoa baita etorkizuneko sortzaile, diseinatzaile eta enpresarien belaunaldiek Euskaditik etorkizun abangoardista eta berritzailea gidatzeko gai izan daitezen lortzea. 92 herrialdetako 800 diseinu-eskolarekin lotuta, kultur- eta sormen-industriekin etengabeko elkarrizketan jarraitzen du, beste sektore batzuekin lankidetzan aritzeko espazio berriak sortzeko, Euskadin diseinatzen eta ekoizten den modarekin lotuta gizartean eragin positiboa izango duten proiektuen garapena bultzatzeko.
BIAAFek Europako ikerketa-proiektuetan parte hartzen du, hala nola Fashion and Food, Synergies for Sustainability, material jasangarriak, negozio-eredu berritzaileak, joeren abangoardiako prestakuntza-ereduak eta gure gazteen garapen profesionala erraztuko duten jardunbide egokien hedapena garatzera bideratua, betiere Euskadiko nahiz nazioarteko erakunde eta zentro teknologikoekin lankidetzan
Nekazaritza, gaur eta etzi
Jakoba Errekondoren artikulua, K aldizkariaren 1. zenbakian argitaratua
Irudiak: Vicente Paredes
Paisaia
Nekazaritza da kultura guztiaren iturria. Kultura hitza bera latineko “colere”, lurra landu, hitzetik dator. Etimologiaren bidezidor korapilatsuetan sartu gabe, esan dezakegu: garen guztia, gure kultura guztia, komunitate gisa elkar lotzen gaituzten izakera, identitatea, hizkuntza, nortasuna eta abar guztiak nekazaritzari zor dizkiogula.
Nekazaritzak eman digu lur bati lotuta bizitzeko aukera; eman digu kalitatezko elikagaiak izateko aukera. Baina, batez ere, eman digu denbora. Landareak erein eta haien uzta jaso artean, baratzesoroaren zaintza lanak egin artean denbora asko dago pentsatzeko eta komunitate zentzua garatzeko. Horrek ekarri du egun garen guzti hori, euskaratik hasi eta euskaraz egiten dugun guztirainokoa. Denbora hori da bizitzak eta elkarbizitzak duen gauza garrantzitsuena; gaur, agian, sekula baino garbiago ikusten dugu hori. Denbora hori gabe ez genuke ez eskola, ez arkitektura, ez musika, ez poesia, ez hainbeste gauza; bera gabe ez ginateke gu izango. Izateko nekazaritza behar dugu. Edonork nor izateko jan egin behar du. Nor hori jantzia izateko jan egin behar du, eta kultura jakintza da. Jan eta jaki.
Lurra lantzen duen jendea nahitaezkoa du kultura guztiak. Kulturaren galera, elkarbizitzaren galera, izaeraren galera, identitatearen galera, hizkuntzaren galera, garenaren galera kalitatezko elikaduraren galeratik dator, janari txarretik, elikadura txarretik elikatzen da. Janari txarra edota goseak pobrezia dakar, eta kulturarik eza. Bere alabak behar bezala elikatu ezinik dabilen jendartea, ez da bizi, iraun egiten du. Ez du garatzeko denborarik.
Hortik lurrari eman behar diogun etengabeko zaintza. Gure planetaren zati nimiño bat besterik ez da nekazaritzari eman eta gure elikadura osatzeko erabiltzen duguna, %1 ere ez. Lur hori zaintzea da jendartearen lehentasun lehena behar - ko lukeena. Gure nahia, nekazariek osatuko luketena. Nekazariek lurrari eman behar diote bizia. Bizi hori da gero geurea, geure bizia. Lur bizirik gabe gu ez ginateke ezer, ez ginateke.
Horrela sortzen ditugu gure paisaiak. Gure paisaia gara gu. Euskal Herrian ez dago ingurune naturalik, txokoren bat edo beste kenduta, bat bera ere ez. Gure ingurunea geuk sortua da gure amonaren amonaren amonak, mendia erre, landatu, inausi, erein eta abar egin ondorengo emaitza. Gure bizimodua, gure ekonomia eta batez ere gure elikaduraren ispilua da paisaia. Gure kulturak, gure jateko erak sortutako paisaia kulturala. Jaten duguna garela esan ohi da baina benetan garena jaten dugula esango nuke nik. Kultura bakoitzak etengabe eraiki eta deseraiki eta berreraikitzen ditu bere paisaiak. Beraz, kultura bakoitzak bere paisaiak ditu. Gu eusten gaituen eta bizia ematen digun lurrari geuk ematen diogu forma eta izaera eta horixek dira gure paisaiak. Geu garena ikusten du - gula paisaian zioen Fernando Pessoa poeta portugaldarrak.
Nekazaritza
Nekazariak dira gure paisaien zaintzaileak. Gure bizimoduak eta elikadurak aginduko du zein motatako paisaia sortu behar dugun eta nekazariek eraikiko dute eta zaindu. Paisaia bakoitzak azalduko du bere garaia.
Baina nekazaritzaren aiekatik bi Euskal Herri ditugu, uren isuriak banatzen dituzten mendiek bereizten dituzte: isuri atlantiarra eta isuri mediterranearra.
Euskal Herri atlantiarrean ez da gauza bera XVI-XVII. mendeetako jendarte aberats, okitu, industrial, merkatari eta hiritarra eusten zuen paisaia edo XVIII-XIX. mendeetako jendarte pobretu, nekazaldu eta landatarrak sortutakoa. Industrializazioak nekazaritza uztea dakar lehen ondorio gisa eta XVII-XVIII mendeetan alderantzizko bidea eman zen hirietatik eta industriatik landa ingurunetara sakabanatzea. XX. mendean berriz industria ikaragarri indartu zen eta nekazaritzaren gainbeherakada hasi zen. Horren ondorio da gaur egun bizi dugun paisaia. Ordura arte landu izan ziren lur eremu asko aziendarentzako edo etxerako elikagaiak sortzeko erabiltzetik basogintzara igaroko dira. XX. mende osoan gauzatu da eraldaketa hori eta XXI. mende honetan areagotu egin da, hobeto esanda egundoko sukarraldia bizi duela esango nuke. Mendian ematen ari den aldaketa ere egungo jendartearen bizimoduen eta pentsakeren islada besterik ez da, baina hori beste baterako utzi beharko dugu. Isuri honetako Ipar Euskal Herrian ez da industrial-nekazari aldaketa historiko bortitzik bizitu eta lurraldearen nekazaritza eredua mantendu egin da, gaur bertan ederki asko ikusi daitekeena.
Aldiz, Euskal Herri mediterranearrean ez dute industrializazio aro bortitzik bizitu eta historian nekazaritza eredua oso gorabehera gutxirekin bere horretan mantendu dela esan daiteke. Horrek eragina izan du jendartearen bizimoduan bezala herrien tipologian eta lurraldearen okupazio ereduan. Biztanleria herrietan bilduta bizi da eta lurralde osoa nekazaritza ekoizpenerako erabiltzen da. Isuri mediterranearrean itsaso haren inguruko lurraldeetan ematen den oinarriko nekazaritza garatu da milaka urtetan. Hiru mozkin edo ekoizpen dira nagusiak: ogia egiteko laboreak, olioa egiteko olibondoa eta ardoa egiteko mahatsa. Mendea joan eta mendea etorri, hiru uzta horien inguruan ibili da lurralde horretako bizimodua; batzuetan laboreak gehiago edo gutxiago, olibondoak behera eta mahastiak gora, edo alderantziz…
Egungo nekazariak
Euskal Herri mediterranearrean laboreakolibondoa-mahatsa hirukotearen langintzak nekazari espezializatuak sortzea ekarri du langintza bakoitzean: labore-ekoizleak, olibazaintzaileak eta mahastizain-ardogileak. Ondo bereizitako hiru hankeko eredu horren arabera aldatu da nekazaritza eta ondorioz paisaia, eta batez ere hiru mozkin horiek lantzeko berritu, egokitu eta berriz berritu egin den eta egun ere egiten jarraitzen duen teknologia: tresneria, haziak, ongarriak, tratamenduak, eraldaketa guneak, elikagaien industria eta abar. Teknologiaren espezializatzea eta horretara egokitzeko laborariaren gaitasuna dira egun nekazaritzaren ezaugarri nagusiak. Sail handiak, gero eta handiagoak, eta paisaia uniformeak, gero eta uniformeagoak, dakartza teknologiaren erabilera areagotzeak, eta beste ondorio zuzen latzago bat ere bai: nekazariak urritzea. Gero eta nekazari gutxiago beharko da lur sail berak lantzeko. Nekazaritza horren ondorio argiena bioaniztasunaren murrizketa da. Bioaniztasuna maila guztietan: gure paisaia kulturalen espezie nagusia den herrietako biztanleen, hau da jende biziaren bioaniztasuna eta naturaren edo ingurumenaren aiekako bioaniztasuna. Landa guneetako biztanlegoaren jaitsierak bertako kulturaren pobretzea eta desagerpena dakar. Ingurumenaren aldetik, teknologiaren erabilera areagotzeak erreka, landare-hesi, zuhaizti eta abarren gainbehera dakar, uztarri berean datorren espezie aberastasunaren atzeratzearekin batera. Gure bioaniztasun berezia osatzen duten gure paisaia kulturalak zaintzen dituen nekazari landatarra eta paisaia kultural horren bioaniztasun kulturala-naturala, biak ala biak nabarmen urritzen ari dira.
Isuri atlantiarrean bi alde berezi behar dira: EAEkoa eta Ipar Euskal Herrikoa. Ipar Euskal Herriko nekazaritza, aipatu bezala eredugarria da. Ez dago erabat espezializaturiko nekazal eredu nagusirik. Bai ordea lurraldearen ezaugarri edafologiko, geologiko eta klimatikoetara ederki egokituriko nekazaritza mistoa; urte askoren garapenaren eta egokitzapenaren ondorio moldatu eta aurrindutako. Etxe askotan bizi dira azienda, fruitu arbolak, soroak, baratzeak eta oihana ustiatuz; horri mozkinak eraldatzeko eta merkaturatzeko eta saltzeko elkarteak sortzeko ohiturak erantsi eta teorikoki nekazaritza eredugarri bat aurreikusi daiteke.
Ipar Euskal Herrian deskribaturiko nekazaritza eredua lehen isuri atlantiar osoan zen. XX. mendearen azken laurdenetik hona erabat aldatu da panorama. Ez dago ia eredu horri jarraitzen dion etxalderik. Ia denak erabat espezializatu dira; behi-esnea izan da garabide nagusia. Bide horrek eskatu izan duen gero eta inbertsio handiagoak, aurreko inbertsioa ordaintzea bukatu gabe berriak egiteko errota-harrian sartuta, nekazariak ito egin ditu eta gaur egun argi dago bide horrek ez duela inolako etorkizunik. Bestetik tresneria gero eta handiagoa erabili beharrak ekarri du lur askoren uztea, aldapak eta isuri handiko sailak ezin dira behar bezala landu eta horrek erabat utzitako lur sailak izatea edota nekazaritza ez hain industrializatuan landu daitezkeen sail horiek basogintzara igarotzea eragin du. Eredu horrek janari kopuru handiak kanpotik ekartzea eskatzen du eta behientzako besterik izango ez diren jakiak ekoiztera. Behi-esnearen prezioaren gorabeherak ez daude nekazarien esku, saltoki gune handienetan baizik eta horrek bideraezina egiten du esne ekoizpena lurralde horretan. Esnearena adibide bat besterik ez da, makina bat badugu eta nekazaritza ataka oso larrira eraman dugu.
Gainbegirada honetako nekazaritza industriala eta laborantza intentsibora emandako lurretatik kanpo badago beste era bateko nekazaritza lantzen duenik ere. Hor dugu Ipar Euskal Herriko nekazaritza eredugarria, baina baita oso hurbileko kontsumitzailea zaintzen eta elikatzen duen nekazariak ere badira. Jendartearen zaintza eta benetako kalitatezko elikadura eskaintzeko beharrekoak diren mozkinak sortzen dituztenak. Ekologikoa, biologikoa edo organikoa deitzen den nekazaritzak 30 urtetik gora ditu gurean eta gero eta indartsuagoa da. Herrialde guztietan sakabanatua lantzen bada ere, lurralde nekazariena den Nafarroan du indar gehien. 800dik gora nekazari, eraldatzaile eta abar ari dira egun eta 66.000 hektareatik gora lantzen dituzte, 2022ko datuak dira. Hamar urte lehenago, 2013an 500 eragile ziren eta 51.000 hektarean lantzen ziren.
Ekologikoan lantzea aldaketa sakon baten hasiera besterik ez zen izan. Ondoren etorri dira, eta gelditzeko gainera, nekazaritza biodinamikoa, birsortzailea edo erregeneratzailea, permakultura, sintropikoa eta abar. Hemendik duela ez urte asko pentsaezinak zitzaizkigun ekoizpen berriak ahuakatea eta tea, sagardoaren munduan gertatzen ari den iraultza, eraldaketa eta merkaturatze bide berriak eta abar; oso urte gutxi barru orain sinestezina zaigun nekazaritza bat izango dugu. Kontsumitzailea ere ez da atzera geratu eta nekazariekin lotura zuzenak eta ahalik eta motzenak sortzeko ahaleginak hasi besterik ez dira egin. Hortik etorri da etorkizun oparoena aurreikusten zaion nekazaritza eta kontsumo eredua: agroekologikoa.
Agroekologiak ingurumena zaintzen du denon bioaniztasuna eta bizitza kalitatea bermatuz, ekoizlea zaintzen du lan baldintzak doituz emakumearen lana harrotuz eta prezio duinak ziurtatuz, lurra zaintzen du etorkizuneko elikadura ziurtatuz eta jendartea zaintzen du kalitate goreneko elikagaiak eskainiz, bertokoak eta sasoikoak. Zirkulu horrek borobiltzen du etorkizuneko nekazaritzaren garapena, dagoenerako Euskal Herrian toki askotan, jende askoren lanarekin, kontsumitzaile askoren esku hartzearekin eta kontzientziadun jendarte ahaldundu batekin.
Nekazaritza hori lantzen dutenak gero eta ahaldunduagoak daude. Bai formakuntzaren ikuspegitik, bai emakume nekazarien lana azaleratuz eta behar duen tokia emanez, bai jendartean saretzearen ikuspegitik eta, eredugarria dena, ingurumenaren zaintzan jendartearen jarrerak bideratuz eta gidaritza lana eginez.
Gidaritza
Administrazioak eta haien orbitako teknikarien eragina oraindik ere nabarmena da. Batez ere ingurumena eta kalitatezko bizimoduan nekazaritzak duen eraginarekin datozen aldaketak, pixkanaka atzeraezinezkoak izango direnak gogoz eta indarrez sustatu beharrean, itxurakeriak itxurakeri, zangotrabatzen besterik ez dira ari.
Lehengo mendean nekazaritzan abiatu zen “iraultza berdea” deiturikoa, ez iraultza eta ez berdea ez zena, ongarri eta pestizida sintetiko kimikoekin gure lurra egun dagoen egoera negargarrira ekarri duena, administrazioen eta teknikarien saihetserako begiradaren laguntzari zor zaio, neurri handi batean. Horrek ekarri gaitu ia lehen sektorerik gabeko Hego Euskal Herriko isuri atlantiarra izatera, adibidez.
Egun teknokratek ez dute iraultza berdearen frakaso historikoa aipatzen eta teknologiaren berrikuntzetan jarrita dituzte esperantza guztiak. Makro eskalako proiektu erraldoiak dituzte buruan ezinezko helburuekin: hidroponikoa bezalako ekoizpen sistemak, zeinak kalitate kaxkarreko elikagaiak ekoizteaz gain egungo ingurumen ikuspegitik onartezinak dira; eskala makroan diseinatutako ukuilu eta haragi haztegi kutsatzaileak; “haragi” artifiziala sortzeko inbertsioak; akuaponia (arrain hazkuntza eta nekazaritza uztartzen dituen sistema) zientzia fikziozko itxurako ekimenak, eta abar. Panorama tamalgarri honen adibide garbienetakoa basogintzarekin Bizkaian eta Gipuzkoan gertatu dena da. Alor horretan ere barrutik sortutako ekimen eta indarrak irauliko du egoera.
Egoera horren aurrean jendartearekin eta haren bizitza kalitatearekin, etorkizuneko lur biziarekin, ahalik eta aniztasun handieneko ingurumenarekin engaiatuta dagoen nekazaria da etorkizun bakarra. Dagoenerako bide horretan ari direnak dira Euskal Herriko jendarte osoaren egungo gidari garrantzitsuenak. Aldaketarako eta bihar berri baterako eguneroko borrokaren eta lanaren muturraren burua direnak.
Perico Legassek handiak esan zuen bezala: “gaur egun egin dezakegun ekintza politiko garrantzitsuena jatea da”. Zer jaten duzu? Non erosten dituzu elikagaiak? Horiek dira politikariei egin behar dizkiegun galderak. Benetan gure Herriak argitu, bideratu eta sakondu behar dituen etorkizunerako zalantzak.
Erosi bertokoa eta sasoikoa. Lurretik platererako bidea moztu, hau da, erosi hurbileneko nekazariari. Prezio duina ordaindu, zure osasuna hortik dator, edo hortik dijoa… Elikadura, lurra, osasuna eta bizitza bizia elkarlanean hobe. Eta herri jantzi eta aurreratua izaten jarraitu nahi dugu, ala? Elikadura txarrak dakartza pobrezia, kulturarik eza edo ezjakintasuna, kalitate eskaseko bizimodua eta etorkizun beltza.
Munduko gastronomiaren puntaren puntan gaudela dioten horiei ere gomendio horiek berak luzatuko nizkieke. Ahoa-betean hitz egiten dutenean munduaren ahoak asetzeko guretik heldu eta sustatu, benetan. Bi datu amaitzeko: Euskal herrian jaten den legatzaren %94 kanpotik ekarritakoa da eta nekazariari beharrean supermerkatuan erosten badugu letxuga bat ordaindu duzunaren %16a soilik jasoko du nekazariak.
K Aldizkaria jaso nahi duzu? Esteka honetan aurkituko duzun formularioa bete besterik ez duzu egin behar.
Amatasuna eta Hazkuntza Euskadin
Testua: ALC, K Aldizkaria-ren 2 alean argitaratua.
Ilustrazioak: Nere Gabantxo.
Amatasuna eta hazkuntza esperientzia anitzak dira, erronkez, desberdintasunez eta eguneroko bizitzan eragin handia duten erabakiz beteta. Aldizkari honetan esperientzia horiek erdigunean jarri nahi ditugu, modu zintzoan islatu eta haiek sostengatzen dituzten egiturak zalantzan jarri. Izan ere, haztea ez da soilik kontu pribatu bat: gizarte, politika eta ekonomia faktoreekin lotura zuzena duen prozesua da, askotan ikusezina bihurtzen dena edo familiaren, batez ere emakumeen, ardura esklusibo gisa ulertzen dena.
Gure hgure inguruko amak elkarrizketatzen eta haien istorioak entzuten aritu gara. Horien bidez ezagutu ditugu Farah bezalako ama migratuak, Maitane bezala, bikoterik gabeko amatasuna hautatu duten emakumeak; Xabi bezalako aitak, parekidetasunaren aldeko bidean; familiaren ongizatearen alde lan mundua utzi duten amak, Nerea bezala; Leire bezalako ardura handiko lanpostu batean dabiltzan amak; beste familien antolaketan funtsezko lana egiten duten emakumeak, Isabel bezala, eta nola ez, aiton-amonak.
Haien istorioek erakusten dizkigute gure gizartean hazkuntzak dituen kontraesanak, sostengu beharrak eta hutsuneak. Ez dugu erantzun errazik eman nahi, ezta eredu idealik proposatu ere; baizik eta elkarrizketa ireki, esperientziak partekatu eta beharrezkoak diren aldaketak nabarmendu. Azken finean, haurrak haztea guztion ardura da, nahiz eta sarri kontrakoa sinestarazi nahi diguten.
Farah
· Emakumea, 31 urte
· Gasteizen bizi da, marokoar jatorrikoa
· Bere ardurapean 6 urteko haur bat dauka, Omar
· Lan egiten du adinekoak zaintzen dituen enpresa batean
Farah duela 10 urte iritsi zen Gasteizera Tangerretik. Duela hiru urte banandu zen Omarren aitarengandik. Semea egunero eramaten du Judimendiko eskolara. Egunerokoan ahal duen moduan konpontzen da, baina onartzen du zaila dela Omar gaizki jartzen denean, edo berak bakarrik kudeatu behar duenean egunerokoa. Orain, pixka bat zaharragoa denez, hobeto konpontzen da, eta unean uneko arazoak izan dituenean, bere lagunen sarera jo du, ezinezkoa ez bada. Oso bizimodu lasaia egitea gustatzen zaiola dio, mandatuak egiten ditu, parkera joaten da, Omar eskolatik jaso eta eramaten du, eta afalostean albisteekin egunean jartzea gustatzen zaio.
Maitane
· Emakumea, 39 urte
· Donostia
· Ezkongabea
· Ardura. 4 urteko haur bat du, Mikel
· Lana: Fisioterapeuta
Maitane fisioterapeuta da, eta in vitro ama izatea erabaki zuen. Beti izan nahi izan zuen ama, eta duela 6 urte in vitro ernalketaren bidetik hasi zen, ez baitzen erraza izan. Betidanik imajinatzen zuen amatasuna bere eta haurraren arteko zerbait bezala, ez hainbeste ama ezkongabea izatea kontzeptu bezala, baizik eta soilik ez zuen lotzen bikotean egotearekin. Aita gaztea galdu zuen eta uste izan zuen egin zezakeela, amak berarekin eta ahizpa txikiarekin egin zuen bezala. Biek asko laguntzen diote egunerokoan sortzen diren gauzekin, inauterietako mozorroekin, Mikel gaixotzen denean edo noizbait lanetik irten ezin denean, garaiz jasotzera iristeko. Sozialki nabaritzen du bere egoeran nolabaiteko interesa dagoela, baina ez da juzgatua sentitzen, alderantziz. Bere egoeran dauden emakumeei egiteko asko falta zaiela uste du, adibidez, amatasun eta aitatasun bajak parekatzeak haiengana iritsi behar duela uste du. Uste du baimen horiek parekatzea funtsezkoa dela eskubide berberak izateko.
Xabi
· Gizona, 35 urte
· Gernika
· Bere bikotekidearekin bizi da.
· Urte eta erdiko neskato bat, Uxue
· Lanaldi murriztua automobilgintzako fabrika batean
Xabierrek aita izan nahi izan du beti, baina bizitza espero ez zuen moduan aldatu zaiola aitortzen du. Ahal duen guztia egiten du, baina uste du gatozen lekutik gatozela, eta bikotekideari ama izaten irakatsi dioten bitartean, berari inork ez diola erakutsi aita erantzunkidea izaten, eta sentitzen du pixoihalak aldatu eta biberoiak eman baditu ere, zama nagusia bikotekideak daramala. Lanaldi murriztuan dago eta Uxue parkera eramaten du, zabuetara, eskolatik jasotzen du eta denbora asko pasatzen du berarekin, baina ez dio arroparik erosten, ez ditu pediatrarekin orduak kudeatzen eta ez du asteko afarietarako erosi beharreko guztia buruan, bikotekideak pasatu behar dio. Gero eta modu bidezkoagoan banatzen dituzte etxeko lanak, baina beti pisu handiagoa du berak. tiene más peso ella. Su pareja le dice que siente que la maternidad se ha individualizado, que ha dejado de ser algo comunitario, y que echa en falta, además de su corresponsabilidad, la de la sociedad, se siente muy sola en su maternidad.
Nerea
· Emakumea, 34 urte
· Baiona
· Bikotekidearekin bizi da, ezkonduta daude.
· 4 eta 1 urteko bi neskak, Lur eta Maddi
· Lana. Etxean
Nereak komunikazio agentzia batean egiten zuen lan, baina Lur eduki ondoren, ikusita haren baldintzak ez zirela onenak eta bikotekideak lan egonkorra zuela eta okerrago ateratzen zitzaiela haurrak eta etxea zainduko zizkieten pertsonak kontratatzea, hazkuntzarako urte batzuk ematea erabaki zuen. Gainera, Nereak edoskitze % 100 naturala eta elikadura ekologikoa aukeratu ditu, bere lanaldiarekin bateraezina. Orain bi neskatorekin pixka bat estututa dago, baina bere erabakia dela dio. Bere bikotekideak gauza batzuk egiten ditu eta neskekin denbora pasatzen du, baina argi eta garbi hazkuntza eta ugalketa lana Nerearen kontura da, batez ere Baionara joan zirenetik ez dutelako guraso eta lagun sare hurbilik. Beste gurasoekin egoteko espazio egokien falta sumatzen du, ez ditu Baionan aurkitu. Iruditzen zaio guraso elkarte bat sortu dela, baina ez du parte hartzen.
Begoña eta Txema
· Aitona-amonak, 67 eta 68 urte, hurrenez hurren
· Algorta
· Jubilatuak
· 3 biloba, Julen, Asier eta Laia
Begoña eta Txema funtsezko zutabe bihurtu dira beren seme-alaba eta bilobentzat. Erretiroa hartuta dauden arren, familiaren beharrek markatzen dute haien egunerokotasuna. Umeez arduratzen dira gurasoek lan egiten dutenean, eramaten dituztenean eta eskolatik jasotzen dituztenean, eta gaixorik daudenean zaintzen dituzte. Aitite eta amama rolaz gozatzen duten arren, batzuetan beraientzat denbora gutxiago dutela sentitzen dute.
Isabel
· Emakumea, 59 urte
· Iruña
· Senarrarekin bizi da
· Bere alabak adinekoak dira, horietako bat haurdun dago
· Lana. Garbitzailea garbiketa eta zaintza zerbitzuen enpresa batean
Isabel Iruñean bizi da bere senarrarekin. Bi alaba zaharrago ditu eta amona izango da udazken honetan. Bizitza osoan zaintzaren sektorean lan egin du. Gaur egun, orduka lan egiten du hainbat familiarekin, garbiketa eta hazkuntzan laguntzea konbinatuz: batzuetan, haurrak eskolara eramaten ditu, edo tarte batez zaintzen ditu, gurasoak lanetik iritsi aurretik. Normalean, bi gurasoek etxetik kanpo lan egiten dute, bestela ezinezkoa delako, eta bertara jotzen dute dena egunerokoan modu erosoagoan kudeatu ahal izateko. Esan nahi du haien kontura izango dela. Ikusten du kontziliazioa zaila dela lan egiten duten familia gehienentzat, eta bera bezalako langileen laguntza ezinbestekoa bihurtu dela.
Leire
· Emakumea, 41 urte
· Arrasate
· Bikotea
· Zure kontura. 4 urteko ume bat du, Beñat
· Lana. Kooperatiba bateko ingeniaria, zuzendaritza postua
Leirek ingeniaritza enpresa batean egiten du lan, erantzukizun handiko lanpostu batekin. Lanaldia zorrotza da eta maiz egin behar dira bidaiak, eta horrek zaildu egiten du kontziliazioa. Bikotekideak ere lan egiten duen arren, buruko karga hein handi batean bere gain dagoela sentitzen du: haurraren arropa antolatzea, eskolaz kanpoko jarduerak eta ikastetxeko bilerak kudeatzea, eguneroko larrialdiez gain. Uste du lan inguruneak amatasuna zigortzen jarraitzen duela eta ez dagoela benetako konpromisorik kontziliazioarekin.
K Aldizkaria jaso nahi duzu? Esteka honetan aurkituko duzun formularioa bete besterik ez duzu egin behar.
Zaintzaren dispositibo patriarkala
Testua: Lore Lujanbio Etxebarria, K Aldizkaria-ren 2 alean argitaratua
Argazkiak: Vicente Paredes
Azken urteetan, zaintza lanekin loturiko gatazka eta aldarrikapen feministek indarra hartu dute. Horien artean, adibide esanguratsuak dira 2018ko martxoaren 8ko eta aurtengo azaroaren 30ko greba feministak edota etxeko langile eta egoitzetako beharginen borrokak.
Gatazka eta aldarrikapen horiekin lotuta, zaintzaren inguruko diskurtsoen ugaritzea gertatu da, eta “zaintza” kontzeptuaren definizioaren inguruko galdera eta eztabaidak garrantzia hartu du mugimendu feministaren zein akademiaren esparruan. Halere, zaintzaren inguruko ikerketa akademikoetan ez dugu kategoriaren definizio bateraturik aurkitzen, horregatik nozioaren inguruko eztabaidak irekia jarraitzen du. Eztabaida horri ekarpena egiteko eta “zaintza lana” kategoria feminista teoriko modura birkontzeptualizatzeko xedearekin garatu dut “Zaintzaren dispositibo patriarkala” (2024) izeneko doktorego tesi berria. Ikerketa horretan “etxeko eta zaintza lan” kontzeptuaren definizio materialista gauzatzen dut eta Europako emakume zaintzaileen ekoizpen eta birsortze biopolitiko nahiz diziplinarioa aztertzen dut.
Nola iritsi garen honaino
Etxeko eta zaintza lana XVIII. mendean eta Europan garatzen hasitako botere-dispositibo patriarkala da. Botere-dispositiboa Michel Foucaulten zentzuan, hots, botere-mekanismo diziplinario eta biopolitikoen bitartez, muin semiotiko batekin artikulatuta, subjektibazioak produzitzen dituen askotariko elementuen sarea da. Hau da, gorputz indibidual eta kolektiboak gobernatzeko gailua (2009, 2018). Hortaz, zaintzaren dispositibo patriarkalak mekanismo ugarien saretzearekin, menderakuntzak ezaugarritzen duen emakume zaintzaileen subjektibazio gorpuztua ekoizten eta birsortzen du.
Aro Berrian zehar, XVIII. mendetik XX. mende erdi arte, emakume zaintzaileak eraikitzeko subjektibazio normalizatu nagusia amaemaztea izan zen, eta beraz, emakumetasuna amatasun eta ezkontzaren bitartez definitu eta naturalizatu zen (Badinter, 1991; Tabet, 2019). Horrekin lotuta, XIX. mendean “amatasun instintuaren” nozioa asmatu zen, hots, amatasun desira eta haurren zaintza feminizatua naturalizatzeko mekanismoa (Badinter, 1991; Gimeno, 2018). Halaber, estrategia anitzen artean, XVIII. mendean sortu zen familiako medikua, alegia, amaemazteei haurrak eta familia zaintzeko jarraibideak zuzenean ematen dizkien autoritatea (Donzelot, 1979). Izan ere, erakunde diziplinario modernoen bitartez, zaintza normatibo eta feminizatua birsortzeko jakintza-botere eta dispositibo-epistemikoak hedatu ziren. Horien artean nabarmentzekoak filosofia ilustratua, medikuntza, pedagogia, eskola, gizarte-lana edota psikiatria.
Horiek guztiek emakumeak zelatu eta zigortzeko mekanismo mikrofisikoak zabaldu zituzten gizarte ehundura osoan zehar, eta horrela, emakumeek zaintzaile izateko araua haragiztatzea eragin zuten. Botere-teknologia horien bitartez, amaemazte modernoei mekanismo biopolitikoak familian hedatzeko eginbeharra ezarri zitzaien. Hau da, jaki-ohitura, higiene-praktika, loaren ordutegi, etxebizitzaren antolamendu, haur kopuru edota haurren artatzearen inguruko praktika arautu berriak betetzea eta betearaztea.
Modu horretan, emakumeak bioboterearen eragile bilakatu ziren, gidaritza eta menderakuntza patriarkalaren menpean biztanleria produktibo eta osasuntsua, hots, zaindua sortzeko arduradunak. Hortaz, emakumeak diziplinatzea biztanleria produktibo, osasuntsu eta normalizatua ekoizteko erdiguneko estrategia bilakatu zen.
Halaber, Aro Berrian zehar, kapitalismoaren garapen eta hedapenarekin batera, gizon zuri langileei produkzio-erlazio kapitalistak ezarri zitzaizkien. Izan ere, produkzio-erlazio kapitalistak maskulinizatu egin ziren, produkzio bideen jabe izan ala ez, euren buru eta gorputzen jabe diren subjektuekin lotuz: gizonekin. Horien lanak, orokorrean, neurriaren bitartez antolatuko dira, alegia, lanorduaren hasiera eta amaiera zehaztuz, ordainduz eta zeregin zehatzak egotziz. Haatik, feminismo materialistatik nabarmendu modura, emakume guztiak apropiazioan oinarritutako produkzio-erlazio patriarkaletan kateatuak izan ziren. Batetik, produkzio-harremanek emakumeek klase sozial modura ekoizpen-bideetan duten kokapena adierazten dute. Bestetik, apropiazioan oinarritua izateak esan nahi du emakumeen gorputza osotasunean desjabetzen dela, hots, neurririk gabe (ordutegirik, soldatarik, ordainik edota banaketarik gabe) lan egitea eta menpeko izatea ezarriko baitzaie.
Horregatik, ez da emakumeen lan indarra soilik desjabetuko, baizik eta gizonen klaseak horien gorputza eta bizitza osotasunean bereganatuko du (Delphy, 1985, 2016, 2023; Guillau - min, 2005). Hortaz, etxeko eta zaintza lana des - jabetze eta apropiazio sexuatuan oinarritutako familiako produkzio-erlazioek taxutu dute. Izan ere, amaemazte modernoak soldata eta ordainik gabe, lanorduaren hasiera eta amaierarik gabe, etengabean senarrarentzat lana egitera behartu eta bideratu ziren. Emazteez gain, emakume guztiei ezarri zitzaizkien produkzio-harreman patriarkalak, hots, alaba, arreba, izeba, amona, neskame edota mojei. Guillauminek azaldu modura, beti eta non-nahi, egoera “familiarrenetan” zein egoera “publikoenetan” espero da emakumeek garbiketa egitea eta tokia apaintzea, haurrak zaintzea, tea zerbitzatzea, platerak garbit - zea edo telefonoa hartzea, botoiak jostea edo gizonen kezka metafisiko eta profesionalak entzutea... Alegia, etengabean eta espazio guztietan eskatuko zaie lan ez-ordaindua edota subalter - noa egitea eta besteen beharrei men egitea (Guillaumin, 2005: 27). Horrela, gizonei lan ordaindua (produkzio-erlazio kapitalistak) eta emakumeei lan ez-ordaindua (produkzio-erlazio patriarkalak) ezartzearekin batera eta horren bitartez garatu zen etxeko eta zaintza lanaren dispositibo patriarkala.
Hortaz, etxeko eta zaintza lana definitzen duena subalternitatean eta emakumeen desjabetzean oinarritutako produkzio-erlazio patriarkalak dira, eta ez ordea, zeregin edo jarduera bat egitea. Delphyk azaldu modura, “lan” kategoria historikoa da, eta ez da zereginen bitartez definitzen, baizik eta zereginez gain produkzio-harreman patriarkalek mamitzen dute (Delphy, 1985, 2016, 2023). Horregatik, zeregin bera gizonek egiten dutenean esanahiak eta lan baldintzak aldatu egiten dira, produkzio-erlazioak transformatzen direlako hain zuzen ere. Hori oso argi antzeman dezakegu sukaldaritzan, emakumeek senideentzat jakiak soldatarik gabe prestatuko dituzten bitartean, jatetxean soldata eta prestigioarekin egingo baitute gizonek. Izan ere, emakumeek egiten dituztelako dira ordaindu gabeak eta lan ez-ordaindua egiteagatik dira emakumeak.
Europako modernitatean zehar, familiaren, ezkontzaren eta amatasunaren erromantizazio prozesu sakona garatu zen eta hortaz, familiako lanen (emakumeen lanen) erromantizazio eta emozionalizazio gauzatu zen. Aldaketa horrekin, emakumeek maite dituztenengatik beren buruei uko egitea eragiten duen erregimen emozionala ezarri zen (Esteban, 2011). Prozesu horren bitartez, produkzio-erlazio patriarkalak zilegi egingo dira, emakumeen lan ez-ordaindu eta subalternoa maitasunez jantziko baita eta amaemazteen egitura emozional eta desiratzailea sakrifizioak eta besteen beharrak lehenesteak ezaugarrituko baitu.
Orobat, borroka feministen ondorioz, XX. mende amaieratik XXI. mendera, emakumeok eskubide zein askatasun ugari eskuratu ditugu. Horien artean, eskubide politikoak, dibortzioa edota ugalketa eskubideak. Halaber, amaemazteei lan ordainduan aritzea debekatzen zieten araudia desagertu egin da edota senarrei emazteen gorputz eta bizitzaren gaineko botere osoa eskaintzen zizkien legedia ezabatu.
Aitzitik, mendebaldeko gizarte garaikideetan, etxeko eta zaintza lanaren gehiengoak ordaindu gabea izaten jarraitzen du, eta familietako emakumeek gauzatzen dute nagusiki. Nahiz eta azken hamarkadetan lan ez-ordainduan gizonen parte-hartzea handitu egin den, banaketa ez da inola ere parekidea (Es - ping-Andersen, 1999; Goikoetxea, Lujanbio, Garai eta Rodríguez, 2020; Sagastizabal, 2017). Halaber, datuek erakusten dute gizonen parte-hartzea bereziki noizbehinkakoak diren edota ludikoak diren etxeko eta zaintza lanean handitu dela. Esaterako, asteburuetan futbol partidura edo zinemara joatea bezalako jardueretan (Goikoetxea, Lujanbio, Garai eta Rodríguez, 2020; Sagastizabal, 2017). Horrenbestez, XXI. mendeko gizarte mendebaldarretan zaintzak emakumeen lana izaten jarraitzen du (Carrasco, 2001; Carrasco, Borderías eta Torns, 2019; Folbre, 2019; Goikoetxea, Lujanbio, Garai eta Rodríguez, 2020; Juteau eta Laurin, 1989; Orozco, 2006; Sagastizabal, 2017; Tronto, 2020). Berebat, oraindik ere lan merkatua gizonentzat definitu eta eraikitako esparrua da (Carrasco, 2001; Goikoetxea, Lujanbio, Garai eta Rodríguez, 2020; Orozco, 2006; Sagastizabal, 2017). Orobat, enplegu feminizatua orokorrean eta bereziki desfamiliarizazio berantiarrekoa, sakonki prekarizatua aurkitzen da. Hots, soldata baxuak, partzialtasuna, lan es - kubide murritzagoak edota ordutegi ez-egonkorrak (Goikoetxea, Lujanbio, Garai eta Rodríguez, 2020).
Botere dispositibo berriak
Horrenbestez, azken hamarkadetan, zaintza feminizatu, subalternizatu eta prekarizatua ekoizteko mekanismoak ez dira desagertu, baizik eta birkonfiguratu eta sofistikatu egin dira. Askotariko mekanismoen artean, nabarmentzekoak dira pribatizazio prozesu neoliberalak. Izan ere, zerbitzu publikoen murrizketa eta pribatizazioek merkantilizazioa eta familiarizazioa areagotzen dute. Ondorioz, klase sozioekonomiko altuenetakoak salbu, biztanleriak merkatu eta familiarekiko duen menpekotasuna areagotzen dute (Esping-Andersen, 1999; Goikoetxea, Lujanbio Garai eta Rodríguez, 2020). Horrekin lotuta, ikerketa nagusiek erakusten dute egungo testuinguruan egitura publikoek daukatela emakume guztien lan ez-ordaindua murrizteko gaitasun handiena (Esping-Andersen, 1999; Goikoetxea, Lujanbio Garai eta Rodríguez, 2020).
Pribatizazio neoliberal horiek bereziki birbanaketa eta ongizatea ekoizten duten sektore eta mekanismo publikoetan garatzen ari dira: osasun sisteman, hezkuntzan, erretiro-sarietan, gizarte zerbitzuetan edota menpekotasunaren arretan (haurtzaindegiak, jangelak, adindunen egoitzak…) (Carrasco, 2013; Goikoetxea, 2017; Goikoetxea, Lujanbio, Garai eta Rodríguez, 2020; Lujanbio, 2016). Halaber, sektore horiek bereziki feminizatuta aurkitzen dira (Goikoetxea, Lujanbio, Garai eta Rodríguez, 2020). Horrenbestez, XXI. mendeko pribatizazio prozesuek emakumeen lan ez-ordaindua eta enpleguaren prekarizazioa handitzen dute (Goikoetxea, 2017; Goikoetxea, Lujanbio, Garai eta Rodríguez, 2020; Juteau eta Laurin, 1989); Lujanbio, 2016. Hortaz, mendebaldeko gizarte garaikideetan pribatizazio neoliberalek produkzio-erlazio patriarkalak (lan ez-ordaindu eta subalternoa) sustatzen dituzte eta horregatik, emakume zaintzaileak ekoizteko eta birsortzeko mekanismoak dira.
Amatasuna
Bestetik, mendebaldeko herrialde garaikideetan, zaintza feminizatua birsortzeko mekanismo garrantzitsua da amatasunaren intentsifikazio prozesu patriarkala. Izan ere, XVIII. mendetik aurrera, amatasun intentsiboaren eredua eratzen eta zabaltzen hasi zen, hau da, haurren arduradun bakarra ama bilakatzea eta haur bakoitzari eskaini beharreko denbora areagotzea eragiten duena (Hays, 1998).
Amatasun intentsiboaren eredua iraultzetik urrun, XX. mende amaieratik XXI. mendera, amatasuna intentsiboagoa eta zurrunagoa bilakatu da (Hays, 1998; Goikoetxea, Lujanbio, Garai eta Rodríguez, 2020). Haurdun dauden emakumeei medikuak ezartzen dien dieta geroz eta zurrunagoa baita edota haurren zaintza normatibo eta egokiak geroz eta denbora (eta diru) gehiago eskaintzea exijitzen baitu (Gimeno, 2018). Horrez gainera, mendebaldeko ama garaikideei helburu berri bat ere eskatzen zaie egun: haurren osasun psikologikoa eta zoriontasuna bermatzea (Medi na, Figueras-Maz eta Gómez-Puertas, 2013).
Orobat, emakumeak haurrak direnetik zaintzarekin loturiko praktika eta esanahietan gizarteratzen dira (Imaz, 2010). Halaber, indarkeria sinbolikoaren bitartez, etxeko eta zaintza lana emakumetasunaren alderdi definitzaile bezala birsortzen da (Goikoetxea, Lujanbio, Garai eta Rodríguez, 2020). Horrenbestez, emakume zaintzaileen gorputz-ekoizpenerako mekanismoak eta teknologia diziplinarioak sakabanatu egin dira eta sotilagoak bilakatu, bilakaera hori botere-mekanismoen sofistikazio prozesu modura ulertu behar dugularik.
Euskal Autonomia Erkidegoko (EAE) testuinguruari dagokionez, datuek erakusten dute gure ongizate-erregimen eredua pribatizazioak ezaugarritzen duela, merkantilizazio eta familiarizazio maila oso handiak baititu. Horrela, erregimen mediterraneoaren ereduan kokatzen da, hots, desfamiliarizatzeko gaitasun urrien duten ongizate-erregimen moten artean, Italia, Portugal eta Espainiarekin batera.
Hortaz, ongizate-erregimen horietan ongizatearen arduradun nagusiak familiak dira, zehazki, familietako emakumeak (Goikoetxea, Lujanbio, Garai eta Rodríguez, 2020; Lujanbio, 2016). Horren adibide argia da menpekotasunaren arretarako zerbitzuen pribatizazio maila handia. Esaterako, 2020an, EAEko adindunen egoitza guztien %74,19ak titularitate pribatua zeukaten (Comas-d’Argemir, Bofill-Poch et al., 2021: 255). Horrez gainera, diru-laguntzak sustatzen dira zerbitzu publikoen aurretik eta prestazio horien artean protagonismo handiena duena familiako eremuan zaintzekoa da (Larrañaga, Rodríguez eta Jubeto, 2019). Diru-laguntza horrek familiarizazioa indartzen du eta orobat, etxeko zerbitzua kontratatzea sustatzen ari da. Hau da, emakumeen eta bereziki emakume migratzaile eta arrazializatuen lan ordaindu oso prekarioa birsortzen duen enplegua (Arin et al., 2021, Comas-d’Argemir, Bofill-Poch et al., 2021).
Halaber, besteak beste, zaintzeko baimenetan lan ez-ordainduaren feminizazioa antzeman dezakegu. EAEn, 2019an, haurrak zaintzeko baimenen %89,6 emakumeek eskatu zituzten. Orobat, senideak zaintzeko baimenei dagokienez, urte berean emakumeek %74,8a eskatu zituzten (Emakunde, 2020: 94).
Horrez gainera, EAEn, urtero, adindunen zaintzan ari den pertsonen kopurua handitzen ari da eta zaintza horren %62,8 zaintza informalaren bitartez egiten ari da (familiako emakumeak eta kontraturik gabeko etxeko langileak) (Durán, 2014). Ildo berean, Denbora-Aurrekontuen Inkestak aztertutako datuek erakusten dute, EAEn, adindunak zaintzen ari diren emakumeek eskaintzen duten lan ez-ordainduaren denbora kopurua areagotzen ari dela (Bianchi eta González-Rábago, 2015). Egoera aldatzeko neurriak sortzen ez badira prozesu hori areagotu egingo da, izan ere, proiekzio demografiko guztiek (Eustat, 2018) erakusten dute hurrengo urteetan adindunen kopurua handitu egingo dela.
Horrenbestez, ondorioztatu dezakegu zerbitzu publikoen pribatizazioaren areagotzearen, aldaketa demografikoen, amatasunaren intentsifikazioaren eta zaintzaren feminizazioaren ondorioz, azken urteetan emakumeen lan ez-ordain - dua handitzen ari dela.
Beraz, azken hamarkadetan, zaintzaren dispositibo patriarkala ez da inola ere irauli, baizik eta transformatu eta birkonfiguratu egin da. Dispositibo horrek emakumeak diziplinatu (ekoiztu) eta subalternizatzen ditu, produkzio erlazio-patriarkalak birsortzen eta haragiztatzen dituelako hain zuzen.
Produkzio-erlazio horiek ezabatzeko ezinbestekoa dugu “etxeko eta zaintza lana” kategoria historiko eta ez-esentzial modura kontzeptualizatzea, hots, emakume zaintzaileen naturalizazioa erraietatik arbuiatzea. Hau da, definizio materialista eguneratua garatzea eta fintzea. Halaber, produkzio-erlazio patriarkalei aurre egiteko, askotariko transformazioen artean, berebizikoa dugu Euskal Zaintza Sistema Publiko eta Feminista eraikitzea. Behar zehatzak asebete eta ziurtatuko dituen eta produkzio-erlazio subalternizatuak irauliko dituen egitura eratzea, alegia, egungo zerbitzu publikoak zabaldu, birpentsatu eta eraldatuko dituen sistema sortzea.
K Aldizkaria jaso nahi duzu? Esteka honetan aurkituko duzun formularioa bete besterik ez duzu egin behar.
K aldizkariari buruzko elkarrizketa Euskadi Irratian (2024.06.26): "Aldizkariak helburu bikoitza du: euskal gizartearen etorkizuneko erronkak mahai gainean jarri nahi ditu, ikuspegi kritiko batetik abiatuta eta herritarren parte-hartzea sustatu"
Mugako: Iparraldea eredu
Testua: Iñaki Lekuona, K Aldizkaria-ren 0 alean argitaratua
Argazkiak: Markel Redondo
Ipar Euskal Herriak garrantzi handiko espazio sinbolikoa betetzen du euskal imajinarioan. Hala ere, hegoaldetik begiratuta, ezin ditugu ikusi azken hamarkadetan lurralde kultural eta geografiko honetan bizi izan diren aldaketa handiak. Aldizkari honen ustez, ezinbestekoa da errealitate horri buruzko begirada sakonagoa, kritikoagoa eta eguneratuagoa eraikitzea. Erakunde sozial, kultural eta ekonomiko ugari berrasmatzen ari diren moduan ikasteko aukera emango digun begirada.
Espainiar eta frantziar estatuen arteko mugak ez dira horren zaharrak. Lurralde banaketa XVII. mendean finkatu bazen ere, 1858ra arte ez ziren zehaztu Bidasoatik hasiz eta Pirinioetako beste muturreraino ehunaka zedarri altxatuz. Geroztik muga bada. Edo ez. Mugakoentzat ez da mugarik. Bistan da kontrolak hor direla, bereziki migranteentzat. Bistan da administrazioek bereizketan sakontzen dutela. Baina muga handiena gure barnean eraiki duguna da, dinamika historiko desberdinek bultzatuta, hegoaldean gerra osteko diktadurak, industrializazioak eta honek erakarritako migrazio azkarrak makartutakoa, eta iparraldean bi mundu gerrek zabaldutako jakobinismoan eta kolonialismoan oinarritutako doktrina politiko, ekonomiko eta kultural zentripetoak baldintzatutakoa.
Duela 50 bat urte, hegoaldetik iparralderako begiradak interesa agertzen zuen, modernitatea, arlo guztietan, handik heldu baitzen. Geroztik paisaia politikoa, ekonomikoa eta geografikoa guztiz aldatu dira Bidasoa bi aldeetan. Frantziar Errepublikak periferia guztiekin egin bezala, Ipar Euskal Herria abandonuan utzi du, utzikeria horretan kostaldearen artifizializazioa babestuz turismoa eta bigarren etxebizitzak erosteko gaitasuna duten horien mesedetan.
Egoera horretan agertu zen, 70. hamarkadan, ekintza armatuen bitartez ozenki adierazia izan zen “Herriak bizi behar du!” leloa. Geroztik bestelako ekintzek hartu dute aldarrikapenen lekua eta nahiz eta ez duten tendentzia geldiarazi, biodibertsitate natural zein kulturalaren aldeko hausnarketa arlo guztietan hedatzen lortu dute: jendarte, politika eta instituzio mailan.
Gaur egungo testuinguruan bi dira lurralde honek dituen mehatxuak. Lehena, Estatuaren utzikeria politikoa (deszentralizazioari uko eginez), ekonomikoa (tertziarizazioara kondenatuz) eta kulturala (nortasun folkloriko ustela bultzatuz, euskara eta euskal nortasuna zapaltzen duen bitartean). Bigarrena, Hego Euskal Herriko utzikeria, hori ere arlo guztietan, politikoa, ekonomikoa eta kulturala, salbuespenak salbuespen, izan baitira eta oraindik badirelako benetako kooperazio bultzatzen dituzten hartu-emanak. Hala ere, gailentzen dena hegozentrismoa da; hitz hori asmatu zuenak bazekien zer zioen.
Arrisku horien aitzinean, ordea, Ipar Euskal Herriak bide egin du. Egiten du. Tresnak sortu eta sortzen ari dira lurralde hau berdinamizatzeko: mende erdia jada bete dituen Seaskatik hasiz, Euskal monetaraino, Euskal Irratiak eta bestelako tokiko hedabideak, Euskal Herriko Laborantza Ganbara, EHZ festibala eta beste hainbat ekimen ahantzi gabe. Horiei esker, duela 50 urte jendartearen zati txiki bakarren batek defenditzen zituen aldarrikapenak orain atxikimendu zabala dute maila politikoan ere, besteak beste asmatu berri den instituzio berriaren baitan, Euskal Hirugune Elkarkoaren baitan alegia. Folklorismoaz haratago, Ipar Euskal Herria eraikitze prozesuan den lurralde dinamikoa da, Frantziak historikoki ezarri dituen mugetatik ihesiz, azken urteotan urrundu den Hegoaldeaz hurbil. Dinamikoa bezain hauskorra; izan ere, dinamismo hori mugiarazten duten mehatxuak hor dira beti. Frantziarena uxatzea zaila izango da. Bestea, ustez, errazagoa. Gakoa 1858an altxatutako muga horretan datza. Mugakoentzat ez bada mugarik, egin gaitezen mugako.
K Aldizkaria jaso nahi duzu? Esteka honetan aurkituko duzun formularioa bete besterik ez duzu egin behar.
Gure kontsumoaren gaineko ardura hartzeko prest?
Testua: Miren Arregi (Goiena S. Koop), K Aldizkaria-ren 0 alean argitaratua
Argazkiak: Inma Barrio
Azalaren argazkia: Debagoiena Aramaioko begiratokitik, Alfontso XIII erregeak 1905ean inguru horretara egindako bisitaren ostean jarritako “Suitza txikia” izenez ere ezaguna. Zona hau egokitzat jotzen da, haize-boladak aprobetxatzeko balizko parke eoliko bat jartzeko aukera gisa.
Klima larrialdia da gure zibilizazioak parez pare duen erronkarik konplexuena. Gure garapen eredu ez-iraunkorraren sintoma nagusia da klima larrialdia; eta haren ondorio, berriz, lurraren berotzea, muturreko klimak, biodibertsitatearen galera, migrazioa, gerrak eta abar. Azkenaldian, gaia ohiko bilakatu da kaleko eztabaidetan, hedabideetan eta politikarien ahotan. Hainbat zientzialarik, elkartek eta erakundek urteak daramatzate herritarren kontzientziak piztu eta jendartea egoeraz jabetu nahian, baina ezin da ukatu azken urteetako energiaren prezioaren gorakada izan dela jendartearen zati handi bat erronkaren tamainaz jabetzera eraman duena. Orain bai, zerbait mugitzen ari da gizartean, eta dagoeneko gutxi dira energia krisia zalantzan jartzen dutenak. Izan ere, energiaren sektorea da, energia fosilen erabileragatik –petrolioa, ikatza eta gasa–, berotze globalaren eragile handienetako bat, CO2 isurketa gehien sortzen dituen sektorea den heinean.
Kontsumo handiko herrialdea
Sarri entzun dugu eta, hala ere, entzuten dugun bakoitzean zirrara sortzen duen esaldia da: planeta osoko 7.000 milioi pertsonek Euskal Herriko biztanleek sortzen duten CO2 isurketa adina sortuko balute, orduan, lau planeta beharko genituzke. Euskal Herria hiru milioi biztanleko herria da, fosilekiko dependentzia itzela duen lurraldea. Gure energia kontsumoa ere oso handia da, munduak kontsumitzen duen batez bestekoaren bikoitza, eta kontsumitzen dugun energiaren %86 kanpotik dator.
“Mendebaldeko pentsamoldean Prometeo gidari izan dugu. Jainkoak izan nahi izan dugu eta mugarik gabe bizi. Amets horren garapenean zientziak eta teknologiak lagundu digute eta kapitalismoa eredu sozioekonomiko bakartzat ulertu da”, dio EHUko Ekopol ikertaldeko Iñaki Barcenak, gure garapen ereduaz galdetuta. Berandu jabetu gara gure Lurra finitua dela, eta dagoeneko neurri askotan planetaren mugekin topo egiten ari gara. “Bi faktore daude bizi dugun egoera ulertzeko: klima aldaketaren azelerazioa eta baliabide energetiko fosilen agortze-prozesua. Biak batera agertzen dira eta gure zibilizazioak sortutako eredu produktiboa zalantzan jartzen dute”, gehitu du Barcenak. Eta argi dago, gure gizartearen hazkunde eredua erabat loturik dago erregai fosilen muga bako
ustiaketarekin. Erregai fosilekiko menpekotasun hori barik ez geundeke gauden tokian. Gertatzen dena da eredu hori agortua dela eta, gainera, ezin dela esan oharkabean hartu gaituenik. Erromako Klubak 1972an kaleratu zuen Hazkundearen mugak liburuak argi esaten zuen gure garapen ereduak muga batzuekin egingo zuela topo, eta iritsi gara momentu historiko horretara. Beraz, nahitaez, egoera horrek garamatza dilema handi batera: erregai fosilekiko dependentzia hori nola alboratu diseinatzera, hain zuzen. Gertatzen dena da ez dagoela errezeta magikorik.
CO2 emisioak eta klima neutraltasuna
Izan ere, mundu mailako krisi ekologiko honen erdian, gas emisioak ezinbestez gutxitu beharko dira. Azken 200 urteotan erre ditugun erregai fosilen ondorioz CO2a kontzentratu da atmosferan eta horrek klima aldaketa suntsigarria eragiteko arriskuan jarri du gure planeta. IPCCren 2019ko txostenaren arabera, Lurraren tenperaturak gradu bat gora egingo zukeen jada, eta igoera horren ondorioak nabariak dira dagoeneko. Zehatzago, industrializazio garaitik hona atmosferara isuri ditugun berotegi efektuko gasak dira igoeraren erantzule. Gaindegiak berriki emandako datuen arabera, biztanleko 8,8 tona CO2 isurtzen dira atmosferara urtean Euskal Herrian; munduko batez bestekoa halako bi. Debagoienean 8,53 tonakoa da urtean, Tecnaliak egindako Debagoieneko aukera energetikoak ikerketaren arabera. Azterketa hori Debagoiena 2030 Garapen Iraunkorrerako Sareak egindako eskaera baten ondorio da.
Europar Batasunak 2050ean klima neutraltasuna lortzeko helburua jarria du; alegia, isuriak xurgapenak konpentsatzeko adina murriztekoa. Eta, bide horretan, mugarri da 2030. urtea, ortzi-muga horri begira baikara, Europak ezarritako helburuak jomugan. Esaterako, 2030erako, berotegi efektuko gasen murrizketa %55ekoa izatea; berriztagarrien kontsumoa elektrizitatean %65ekoa eta berriztagarrien azken kontsumoa %40koa; eraikinen kontsumo berriztagarria %49koa eta kontsumo murrizketa orokorra %36koa.
Arrasateren (Gipuzkoa) panoramika. Orografia berezia duen herria, mendiz inguratua eta demografia-dentsitate handikoa, Debagoiena eskualdeko industria-sare handiaren ondorioz.
Krisi energetikoa
Krisi energetikoa Europan ez da kontzeptu berria. Energiaren Euskal Erakundea bera krisi energetiko baten erdian sortu zen, duela 40 urte. Petrolioaren barrilak sekulako prezio-igoera izan zuen eta garai hartan petrolioarekiko dependentzia gaur egungoa baino askoz handiagoa zen. 1982an, trantsizio energetikoa gertatu zen; petrolioaren deribatuek %62ko parte hartzea zuten orduan EAEko kontsumo energetikoan eta gaur egun %44koa da. “Garai hartan gasik ez zegoen eta gasa sartzen joan gara azken urteetan. Egia da gasa erregai fosila dela, baina, hala ere, klima aldaketari begira isurketak jaistea lortu dugu urte hauetan guztiotan”, azaldu du EEEko zuzendari Iñigo Ansolak.
Hala eta guztiz ere, Euskal Herrian erabiltzen den energiaren %85 inguru erregai fosiletatik dator oraindik ere. Gaindegiak berriki emandako datuen arabera, Euskal Herriko energia-iturririk garrantzitsuena petrolioa da oraindik ere. Petrolioak eta haren deribatuek gure energia beharren %43 bete zituzten 2020an; elektrizitatea eta gas naturala %24 eta %22 izan ziren, hurrenez hurren, eta energia berriztagarriak %9.
Bestalde, EEEren datuen arabera, Euskal Autonomia Erkidegoan energia berriztagarriek gorantz egin dute energia-mixean duten parte-hartzean azken urteotan. Azken kontsumoan duen pisua %16,6koa izateraino, inportazio berriztagarriak kontuan hartuta. “Gure mix energetikoak erregai fosilekiko horrenbesteko dependentzia izanik, derrigortuta gaude neurriak hartzera berriztagarriak ezartzeko. Are gehiago, gure industriak duen garrantzia kontutan izanda. Izan ere, EAEko Barne Produktu Gordinaren %25 da industria, eta, horrek eraginda, garraioak duen energia kontsumoa ere handia da: gure energia kontsumo osoaren %42”, erantsi du Ansolak.
Etorkizuna berriztagarria izango da
Egoera horren ildora, gizartearen adostasuna erabatekoa da. Etorkizuna berriztagarria izango da edo ez da izango. Eta zerbaitetan ados jarri badira politikariak, herri eragileak, zientzialariak eta adituak, hori da, hain zuzen, energia berriztagarrietara trantsizioa egitea ezinbestekoa izango dela. “Hor ados bagaude, zerbaitetan hobetu dugu, bai”, dio EHUko ikerlari Iñaki Barcenak. “Baina trantsizio energetikoa aldaketa teknologikoa baino gehiago da. ‘Energia norentzat eta zertarako’ galdetu behar diogu geure buruari”, azaldu du, kezkaz, EHUko ikerlari Iñaki Barcenak. Eta hor dago gakoetako bat: berriztagarriak bai, baina non eta nola?
Debagoiena
Debagoiena da berriztagarrietara saltoa bertatik bertara bizi izaten ari den eskualdeetako bat. Industriaren pisu itzelarekin eta energia behar handiekin, hainbat dira eskualdean martxan jartzen ari diren ekimenak, baita gaiak piztu dituen eztabaidak ere.
Debagoiena Gipuzkoako barnealdeko eskualde bat da. Bizkaiarekin eta Arabarekin mugan dago eta 64.000 biztanle bizi dira bertan. Ekintzailetza kooperatiboaren sorlekua, sektore industriala izan da tradizionalki eskualdearen motorra. Kooperatiben mugimenduak egindako ekarpenari esker, herritarren arteko desberdintasun sozialik txikienetarikoa duen eskualdea da, aberastasuna banatzen jakin eta asmatu duena. Gaur egun ere eskualdeko enpresa-ehuna 400 industria-enpresak eta industriari lotutako zerbitzuak eskaintzen dituzten enpresek osatzen dute eta horietan guztietan 15.000 pertsonak lan egiten dute. Esan bezala, oso eskualde industriala eta energia kontsumitzaile handia da; industria horri esker ongizate maila ona mantendu duen eskualdea. Aitzitik, industrian ez ezik, garraioan ere oso kontsumo handia duen eskualdea da. Biztanleko 0,52 auto dago eta Gipuzkoako eta EAEko datua biztanleko 0,46 automobil da.
Debagoieneko orografiak berak ere baditu ezaugarri bereziak, Euskal Herriko orografiak bezala, haranez eta mendiz osatuta dagoelako, batik bat. “Industrialdeak eta hiriguneak dentsitate handikoak dira. Haranetan eraiki ditugu lantegiak eta herriak. Oso gune dentsifikatuetan bizi gara, pilatuta, eta horrek zaildu egiten du, esate baterako, parke fotovoltaikoen inplantazioa”, azaldu du Energiaren Euskal Erakundeko Iñigo Ansolak.
Berriztagarrien inplantazioaz ari garela, batzuek uste dute berriztagarriak dagoeneko antropizatuta dauden guneetan jarri beharko liratekeela; alegia, etxebizitzak, industriako eraikinetako teilatuak, kiroldegietako eta abarretako teilatuak aprobetxatu beharko liratekeela diotenak. Baina horrek badu eragozpen bat. “Sorkuntza distribuitu horren bitartez, nagusiki energia fotovoltaikoaren bidez garatzen denarekin iritsi gaitezke, gehienez ere, gaurko kontsumoaren %20 estaltzera”, dio Fagor Taldeko iraunkortasun arduradun Aritz Otxandianok. “Ahaleginak jarri beharko dira tamaina txiki eta ertaineko energia distribuitu horren garapenean, noski, baina, hala eta guztiz ere, gure teilatu guztiak fotovoltaikoz betetzea ez da nahikoa izango gure beharrei erantzuteko; bereziki, industriak behar dituen energia beharrei erantzuteko. Ongizate maila onargarri bat mantendu gura badugu, industria beharrezkoa da eta industriak energia behar batzuk ditu; beraz, pentsatu egin beharko dugu non eta nola ekoiztuko den”.
Noski, industriak berak ere gauzatu beharko du bere eraldaketa prozesua, gaur egun ekoizten diren zenbait produktuk ez baitute etorkizunean tokirik izango merkatuan; besteak beste, autoetarako egiten diren motorrak eta abar. Debagoienean automobilgintzak duen indarra kontutan izanik, erronka ez da makala izango. Halere, “gure industriak behar energetiko handiak izaten jarraituko du, oso oinarrituta baitago metalaren transformazioan, eta metala transformatzeko energia handia behar da”, dio Otxandianok.
Parke eolikoak
Azken hilabeteotan, trantsizio energetikoaren baitan, berriztagarrien inplantazioaren gaiak are pisu nabarmenagoa hartu du Debagoienean; bereziki, Norvegiako Startkraft enpresak Aramaio eta Eskoriatza artean eraikitzeko asmoa duen parke eolikoaren berri eman zuenetik. Ez da eskualde honetan prozesuan dagoen parke eolikoen proiektu bakarra; izan ere, zabala da Eusko Jaurlaritzatik izapidetzen ari diren proiektu berriztagarrien zerrenda. Gaur-gaurkoz, bailaran kokatzeko asmoa duten proiektu eoliko handiak lirateke Trekutz (Antzuola), Miritxa (Leintz Gatzaga) eta Statkraftek Eskoriatza eta Aramaio artean jarri gura duen Itsaraz parkea. Parke horrek 52,8 megawatteko gaitasuna izango luke eta 44.000 etxe hornituko lituzke. Datua industriara eramanda, Fagor Taldeak Debagoienean dituen lantegien kontsumo elektrikoa 240 Gwh da urtean; Statkraftek Aramaion eraikitzeko asmoa duen parkeak 150 Gwh inguru ekoitziko lituzke.
Miritxako proiektua, bestalde, Marieta gainean kokatuko litzateke, Arabako Arratzua-Ubarrundia, Burgelu eta Barrundia udalerrien eta Gatzaga udalerriaren artean. 27 megawatteko potentzia izango luketen lau aerosorgailu jartzea da asmoa. Grupo Capital Energy enpresak jarriko luke. Trekutzeko (Antzuola) kasuan, Cilda Energy enpresa da proiektua aurkeztu duena eta 12 megawatteko potentzia gordina duten bi aerosorgailu instalatzeko eskaera egin dute. Urretxu eta Antzuolari eragingo lioke proiektu horrek. Bi udalok proiektuaren kontrako mozioak aurkeztu dituzte eta alegazioak ere aurkeztuko dituztela aurreratu dute, prozesua aurrera baldin badoa.
Energiaren Euskal Erakundeak, aldiz, begi onez ikusten du berriztagarriak jartzera datorren edozein proiektu; betiere, hor sortuko den energia tokiko etxe eta enpresetarako bada. “Ikusiko dugu zein eredu sustatzera datorren; izan daiteke Ekiola bat, izan daiteke Ekian bat –Arabako parke fotovoltaikoen eredua, non Euskal Autonomia Erkidegoko hainbat enpresak parte hartzen duten–, baina ingurumen baldintzak betez gero ongi etorria izango da eta guk begi onez ikusiko dugu modu horretako edozein proiektu”, azaldu du Ansolak. Eta argi dute, gainera, “proiektu asko eta askotarikoen beharra” egongo dela “trantsizio energetikoa gauzatuko bada; alegia, autokontsumoko proiektuak, komunitate energetikoak eta azpiegitura handiak”.
Badira, bestetik, horrelako proiektuei mesfidantzaz begiratzen dietenak. “As bestas pelikula zoragarrian protagonistak bere lagun artzainari esaten dio: ‘Hain onak badira, zergatik ez dituzte Norvegian ipintzen?’. Statkraft enpresa energetiko publikoa da, Frantziako EDF den moduan, eta hori, hasiera batean, korporazio guztiz pribatuen ondoan, hobea da, zalantzarik ez, baina ez da nahikoa”, dio Iñaki Barcenak. Arabako Mendiak Aske plataformakoek ere ohartarazi dute prozesua ez dela demokratikoa izan, herritarrek ez dutelako negoziazioetan parte hartzeko aukerarik izan.
2003an Bizkaiko Oiz mendian jarritako lehen parke eolikoa. 10km/h abiadura gainditzen duten haize-boladekin ibiltzen da, eta 95 km/h-rainoko energia ekoizteko diseinatuak daude.
Parte-hartzea
Izan ere, gaiak eztabaida piztu du eta aerosorgailuak jarri gura dituzten herrietan proiektuen kontrako ahotsak berehala azaldu dira. Horren harira, ezinbestekoa da eztabaida piztea, Fagor Taldeko Aritz Otxandianoren ustez: “Argi dago ahalik eta kontsentsu zabalenak bilatu beharko direla”, dio. “Gure mendietan eolikoak jartzeak gaitzespena sortzen du herritar askorengan. Eta horri lotuta ikuspuntu desberdinak egon daitezke: baina beharrezkoa da gure kontsumoaren gaineko ardura hartzen hastea, komunitate bezala eta modu demokratikoan. Egin dezagun eztabaida hori. Zelakoa gura dugu izatea Debagoiena etorkizunean? Eztabaida horretan erabakitzen bada eolikorik jarri nahi ez dugulako eskualde industriala izateari uzteko prest gaudela eta hori asumitzeko moduan bagaude, ba, aurrera, baina, ongizate maila onargarri bat mantendu gura badugu, industria beharrezkoa izango da eta industria horrek behar batzuk izango ditu. Gaiak garrantzi handia du eta horregatik gauzatu beharko genuke eztabaida, komunitate bezala eta modu demokratikoan”.
Hala ere, eztabaida pizteak berak ere baditu landu beharreko ertzak. Izan ere, non egon beharko? Aramaion edo eskala handiagoan? Statkraftek ipintzeko asmoa duen azpiegitura ez dator Aramaioren beharrei bakarrik erantzutera. “Proiektuak eskualde eskala bat du eta eskualdeko behar energetikoei erantzungo lieke”, dio Fagor Taldeko Aritz Otxandianok. “Eta, horren aurrean, aramaioarrek esan dezakete: ‘Ba, jar ditzatela beste toki batean’. Baina aramaioarren zati handi batek non egiten du lan? Ba, industrian eta Debagoienean; ondorioz, eztabaidak Aramaiotik haratagoko irismena dauka”.
Bestetik, badira krisi energetiko honetan “negozio ederra egiteko aukera” baliatuko duten korporazio multinazionalen begirada salatzen dutenak. “Debagoiena oso bailara industriala eta energia kontsumitzaile handia da eta energia berriztagarrietarako trantsizioan ekarpen sendoa egin beharko luke”, azaldu du EHUko ikerlari Iñaki Barcenak. “Baina noren aginduz? Noren interesean? Noren alde eta noren kontra? Galdera horiek erantzun demokratikoa beharko lukete eta ez du ematen bide garden eta demokratikotik ari direnik erabakiak hartzen”, dio. “Gainera, duela gutxira arte klima aldaketa eta krisi energetikoa ukatu duten korporazio multinazionalek negozio ederra egiteko aukera ikusi dute, Europatik etortzen ari diren Next Generation Funtsekin bereziki”, gehitu du.
Barcenak defendatzen du parte-hartzea eta demokrazia ezinbesteko adierazle direla eta ez dagokiela “ez agintari politikoei, ez erlijiosoei edo ekonomikoei, ez eta zientzialari, Nobel saridunei edo bestelako jakintsuei gure bizitzan garrantzitsu diren gaien gaineko erabakiak hartzea, jendartearen gainetik eta kontsultatu gabe”.
Hain justu ere, EHUko Ekopol ikertaldeak, energia berriztagarrien garapenerako egoera gatazkatsua ikusirik, mahai-inguru sorta antolatu du, instituzioek, alderdi politikoek, enpresek, zientzialariek, eragile sozialek eta ekologistek euren ekarpenak egin ditzaten, “Euskal Herriko trantsizio energetikoa modu justu, sustengarri eta demokratikoan egiten laguntzeko”. Alegia, 200 metroko aerosorgailu bat jarri behar den edo ez herritarren esku egoteari ematen dio garrantzia.
Berriztagarriak, murrizketarekin batera
Berriztagarrien nolakotasunaren erdigunean da murrizketaren gaia ere. Badakigu gure kontsumo eredua aldatu egin beharko dugula, baina nola? “Hor ez dago zalantzarik”, dio Fagor Taldeko Aritz Otxandianok. “Europako eta Espainiako helburuetan murrizketa dago. Kontua da zenbatekoa izan behar duen. Desberdina da %20koa, %40koa edo %70ekoa izan. %70eko murrizketa batek eramango gintuzke gizarte industriaurreko batera; alegia, industrializazioak ekarri dituen onura guztiei uko egitera”. Eta hor dago kontraesana, erantsi du:
“Energia berriztagarrien despliegearen kontra daudenek ez dute horrek ekar ditzakeen ondorioez hausnartu”.
Bestalde, lehen aipatu bezala, Europak 2030erako jarritako helburuen arabera, azken kontsumoan %36ko murrizketa gertatuko bada, bide luzea dugu aurretik. Debagoiena 2030 ekimeneko Aritz Ameztegik argi du: “Lehenbizi, ezinbestekoa izango da energiaren kontsumoaren murrizketa lortzea, eta hemen egiteko asko daukagu, baina ez eremu horretan bakarrik; gizarte osoan daude energia murrizteko aukerak”. Bestalde, dio ezinbestez ugaritu beharko direla eskualdeko energia berriztagarrien instalazioak. “Gaur egun, fotovoltaikoen presentzia testimoniala da, baita biomasarena ere. Geotermia proiektuak ia esperimentalak izan dira, auzo-berokuntza sistemak oso urriak. Eolikoarekin zer egin nahi den ere erabaki beharko da, lehenbailehen. Hobetzeko aukera asko daude; eredu energetiko berriek gaur egungo sistemen aldaketa sakona eskatuko dute”.
Debagoiena, lanean
Bidearen hasieran egonagatik ere, Debagoiena ari da urratsak egiten. Besteak beste, 2019an sortu zen Debagoiena 2030 Garapen Iraunkorrerako Sarea da horren erakusle. Eragile publikoen, pribatuen eta kooperatiben elkarlanetik sortu zen, gaur egungo erronka konplexuei erantzunak emateko. Agirre Lehendakaria Center da sareko kideetako bat eta Fagor Taldea, berriz, ekimenaren bultzatzaile nagusia.
Bada, azken hilabeteotan Debagoiena 2030 ekimenak trantsizio energetikoarekin lotutako hainbat eta hainbat proiektu jarri ditu martxan, Eraginez Piztu estrategiaren baitan. Horietako bat da Ikastetxe- Klik, eskualdeko hamabi hezkuntza zentrotan kontsumoa murriztu eta gazteak sentsibilizatzea helburu duen proiektua. Beste bat da Debagoiena Eraberritzen izenekoa, etxebizitzen eraberritze energetikoari lotutako proiektua.
Baita Tokiko Energia Berriztagarrien laborategia ere: eskualdean energia berriztagarrien sormenean urratsa egin nahi duten herritarrak eta eragileak biltzen dituen gunea. Gaur egun, eskualdean hiru komunitate energetiko daude sortzear –Ekiola, Berener eta Elgeta– eta autokontsumo partekatuko hiru adibide egongo dira martxan epe motzean –herritarren teilatuetan jarritako fotovoltaikoak–.
Halere, Debagoiena, Euskal Herri osoa bezala, 2030era begira adostu diren helburuetatik urrun dago oraindik. Lehen aipatu bezala, eskualdean kontsumitzen den argindarraren %14 baino ez da lortzen eskualdean sortutako energia berriztagarrien bitartez eta kontuan izan behar da Elgeako parke eolikoa eta Oñatiko Urjauziak zentral hidraulikoa ditugula eskualdean. Azken horrek sei turbina hidroelektrikoren bitartez 13 GWh energia sortzen du urteko; ia Oñatiko kontsumo domestikoaren bestekoa. “Bide luze baten lehen urratsak dira egiten ari garenak”, azaldu du Debagoiena 2030 ekimeneko Aritz Ameztegik: “Aipaturiko energia berriztagarrien instalazio berriak –hiru komunitate energetiko eta autokontsumo partekatuko proiektu guztien artean– %0,2ko igoera bakarrik dira argindar berriztagarriaren ekarpenean”. Tecnaliak egindako Debagoieneko aukera energetikoak azterketaren arabera, sorkuntza elektriko berriztagarriaren %14ko zifra hori %74ra igo beharko litzateke Debagoienean 2030erako.
Adibide batzuk ematearren, eta datuak eremu urbanora eramanda –etxebizitzak eta zerbitzuak–, Arrasaten jarriko den Leintz Bailarako Ekiola parke fotovoltaikoa adinako 50 beharko lirateke Arrasateko eremu urbanoko egungo kontsumo elektrikoa adina sortzeko. Elgetan, bestalde, herriko frontoiko teilatua beteko dute plaka fotovoltaikoz; bada, horrelako 24 beharko lirateke herriko kontsumo elektrikoak behar adina sortzeko.
Berriztagarrietara egin beharreko trantsizioa luzea, gatazkatsua eta konplexua izango da. Asko baitago egiteko eta erabakitzeko oraindik. Teknologiak ere izango du zeresan handia bidean: hidrogeno berdea, aerosorgailuak, itsasoko olatuen energia aprobetxatuz sortuko den energia, energia biltegiratzeko erronka… Teknologia asko garatzeko eta ereduetan ere asko lantzeko.
Trantsizio energetikoa trakzionatzeko erabiliko ditugun baliabide, proiektu eta ereduen egituraketan egongo da gizateriak epe motzean duen erronka nagusienetako bat. Klima larrialdian murgilduta gauden honetan, gure etorkizuneko gizarte ereduan pentsatzen jarri behar dugu. Mundu mailako erronka da, guztion inplikazioa eskatuko duena.
Debagoienean gertatzen ari den eztabaida Euskal Herriko beste eskualde askotan gertatzen ari den bera da, ez die bakarrik eragiten lurralde horietako biztanleei. Gizarte osoari eragiten dion eztabaida da. Eta ez da energiari buruzko eztabaida hutsa. Egia esan, euskal gizartearentzat nahi dugun giza garapenaren ereduari buruzko eztabaida da. Gai honi buruz hartzen ditugun erabakiek zuzeneko eragina izango dute beste eremu askotan (politika industrialak, garraio- sistemak, diru-bilketarako gaitasuna eta gizarte- zerbitzuak). Pentsatzekoa da, halaber, egiten dugun apustu mota koherentea izango dela gizarteak dituen gainerako erronka estrategikoei erantzuteko dugun moduarekin: desberdintasun sozialak, zahartzea, lanaren etorkizuna.
Iraganean gai izan ginen erantzun kolektibo benetan berritzaileak eta eskala luzekoak eraikitzeko gai konplexu hauetan: ekoizpen-sarearen berrindustrializazioa, erakunde-arkitektura berri baten eraikitzean edo euskararen biziberritzean. Zergatik ez da posible bidezko energia-trantsizioa ahalbidetuko duen gizarte-mugimendu handi bat planteatzea? Gure anbizio-mailak jaitsi ditugu? Zenbait ahotsek uste dute erronka horri eman beharreko erantzuna Ikastolen mugimenduaren antzekoa izan beharko litzatekeela, erantzun instituzional klasiko, zentralizatu eta hierarkikoaren antzekoa baino.
Oro har, inork ez du zalantzan jartzen giza garapen iraunkorraren printzipioen arabera jarduteko beharra. Esparru teoriko hori gai zehatz eta gatazkatsuetan, hala nola, beharrezko energia-trantsizioan, interpretatzeko moduak zehaztuko du haiekin dugun benetako konpromisoa. Euskal giza garapen ereduaren bilakaera zehaztuko duten erabakiak hartzen ari gara gaur.
K Aldizkaria jaso nahi duzu? Esteka honetan aurkituko duzun formularioa bete besterik ez duzu egin behar.